เมื่อวันที่ 25 ก.ย. นายพชร นริพทะพันธุ์ คณะกรรมการกำกับหลักทรัพย์และตลาดหลักทรัพย์ (กรรมการ ก.ล.ต.) กล่าวถึงกระแสการถกเถียงเรื่องการกำกับดูแลปัญญาประดิษฐ์ (AI) ว่า ประเทศไทยควรเริ่มวางกรอบกฎหมายเรื่องนี้แล้วหรือยัง คำถามนี้มีความสำคัญเป็นพิเศษสำหรับไทยในจังหวะนี้ เพราะไม่ใช่แค่เรื่องความปลอดภัย หรือจริยธรรมของเทคโนโลยีเพียงอย่างเดียว แต่ไทยกำลังอยู่ในช่วงที่เม็ดเงินลงทุนด้าน AI และศูนย์ข้อมูล (data center) ไหลเข้าประเทศเป็นจำนวนมาก การมีหรือไม่มีกรอบกำกับดูแลที่ชัดเจน จึงส่งผลโดยตรงว่าไทยจะได้ประโยชน์จากการลงทุนนี้มากน้อยเพียงใดด้วย ตนมองว่าการกำกับดูแล AI ทั่วโลกกำลังเจอโจทย์ยากอยู่ 3 เรื่องพร้อมกัน และเป็นโจทย์ที่ไทยก็หนีไม่พ้นเช่นกัน
เรื่องแรก เทคโนโลยีวิ่งเร็วกว่ากฎหมายมาก เทคโนโลยี AI เปลี่ยนแปลงเป็นรายเดือน ขณะที่กฎระเบียบที่ใช้กันอยู่ส่วนใหญ่ยังมีฐานคิดมาจากยุคการลงทุนอุตสาหกรรม เรื่องที่สอง คือ ยังตอบไม่ได้ชัดว่าจะเอาอะไรมาเป็นเกณฑ์กำกับดูแล เพราะ AI ถูกใช้ในบริบทที่ต่างกันสุดขั้ว ตั้งแต่เกมไปจนถึงระบบที่เกี่ยวพันกับความปลอดภัยของโครงสร้างพื้นฐานประเทศ จะเหมารวมใช้มาตรฐานเดียวกันหมดคงไม่ได้ ต้องแยกตามระดับความเสี่ยงเป็นหลัก และเรื่องที่สาม คือ ยังไม่ชัดว่าใครควรเป็นเจ้าภาพกำกับดูแล และจะเลือกใช้เครื่องมือแบบไหน จะเข้มงวดแบบต้องขอใบอนุญาต หรือจะยืดหยุ่นแล้วปรับตามความเสี่ยงเป็นเคสไป
“ผมมองว่าบทเรียนที่สำคัญที่สุดคือ ห้ามเอาวิธีคิดแบบควบคุมยุคอุตสาหกรรมมาจับกับ AI เด็ดขาด เพราะรับรองว่าตามเทคโนโลยีไม่ทันแน่นอน สิ่งที่ต้องทำคือออกแบบกลไกที่ขยับตัวได้ไวพอๆ กับความเร็วที่เทคโนโลยีเปลี่ยนไป” นายพชร กล่าว
นายพชร กล่าวอีกว่า อีกประเด็นที่ท้าทายกว่า คือ การหานิยามทางกฎหมายของคำว่า “AI” ที่ยังไม่มีความเห็นตรงกันในระดับสากล เช่น กรณีกฎหมาย AI Act ของสหภาพยุโรป ซึ่งเป็นกฎหมายควบคุม AI ฉบับแรกของโลก แต่นักวิชาการด้านกฎหมายชี้ว่านิยามที่ใช้นั้นกว้างจนแทบครอบคลุมซอฟต์แวร์ทุกประเภท ทำให้เกิดความไม่แน่นอนทางกฎหมาย ทั้งฝั่งผู้พัฒนาและผู้ใช้งาน ปัญหา คือ ถ้านิยามกว้างเกินไป ก็เสี่ยงกำกับดูแลเกินความจำเป็นในกรณีที่ความเสี่ยงต่ำ แต่ถ้าแคบเกินไป ก็อาจเปิดช่องให้ระบบที่มีความเสี่ยงสูงหลุดพ้นจากการกำกับดูแลได้ นี่คือโจทย์ที่ไทยต้องคิดให้รอบคอบก่อนลงมือร่างกฎหมาย ไม่ใช่แค่ลอกแบบจากประเทศอื่นมาทั้งหมด
จากงานวิจัย AI-Related Disciplines ที่ตีพิมพ์ใน Journal of World Trade (2024) ชี้ให้เห็นว่าประเทศมหาอำนาจด้าน AI แต่ละแห่งเลือกแนวทางที่ต่างกันมาก สหรัฐเน้นแนวทางที่ปล่อยให้กลไกตลาดขับเคลื่อน เปิดทางให้นวัตกรรมก่อน แล้วค่อยตามด้วยกฎเกณฑ์ สหภาพยุโรปเน้นแนวทางออกกฎหมายกำกับตั้งแต่ต้นแบบครอบคลุมทั้งวงจรของ AI ขณะที่จีนใช้แนวทางผสมผสานระหว่างการส่งเสริมพัฒนาศักยภาพตลาดขนาดใหญ่ควบคู่กับการควบคุมด้านความมั่นคงของข้อมูล ส่วนสิงคโปร์เน้นกรอบสมัครใจเป็นแนวปฏิบัติ ที่ให้คำแนะนำแก่องค์กรว่าควรออกแบบและใช้งาน AI อย่างไรให้มีความรับผิดชอบ พร้อมผลักดันผ่านข้อตกลงการค้าดิจิทัลเชิงรุก
“สิงคโปร์น่าจะเป็นโมเดลที่ใกล้เคียงกับบริบทไทยมากที่สุด เพราะเป็นประเทศขนาดไม่ใหญ่เลือกใช้ความคล่องตัว และการมีมาตรฐานที่ปฏิบัติได้จริงเป็นจุดแข็ง แทนที่จะแข่งออกกฎหมายเข้มงวดแบบยุโรปซึ่งต้องใช้ทรัพยากรกำกับดูแลมหาศาล” นายพชร กล่าว
นายพชร กล่าวอีกว่า สถานะของไทยในสมการนี้ต้องมองให้ชัดว่าเราคือ Technology-user เป็นหลัก ดังนั้นการวางกรอบกำกับดูแลจึงจำเป็นต้องเข้าใจปัญหาจากมุมมองของผู้ใช้บริการเป็นตัวตั้ง เพื่อปกป้องประชาชนให้ทันสถานการณ์ ต้องมองให้กว้างแต่ทำให้ตรงจุด โดยเฉพาะเมื่อ frontier AI และ agentic AI เริ่มเข้ามามีบทบาทมากขึ้นเรื่อยๆ ทั้งในแง่ที่ระบบเหล่านี้เริ่มตัดสินใจ และลงมือทำแทนมนุษย์ได้เองในหลายขั้นตอน สิ่งที่ต้องคิดให้รอบด้านคือผลกระทบที่จะตามมาในมิติสังคม เช่น ความเชื่อมั่นและการพึ่งพาเทคโนโลยีของประชาชน มิติกฎหมาย เช่น ใครต้องรับผิดเมื่อ AI ตัดสินใจผิดพลาด มิติอุตสาหกรรม เช่น การปรับตัวของแรงงานและธุรกิจในประเทศ และมิติเศรษฐกิจ เช่น การกระจายมูลค่าที่เกิดขึ้นจริงในระบบเศรษฐกิจไทย ก่อนที่จะไตร่ตรองว่าควรออกแบบกลไกอย่างไร โดยไม่จำเป็นต้องรีบร้อนจนขาดความรอบคอบ
นายพชร กล่าวว่า แม้ตอนนี้ยังไม่ใช่เวลาควบคุมเข้มงวด แต่ในอนาคตหน่วยงานที่เกี่ยวข้องควรมองเรื่องนี้ให้ครบทุกมิติเพื่อแก้ปัญหาที่เกิดขึ้นโดยตนเสนอแนวทาง 4 ข้อ คือ 1. ใช้แนวทางกำกับดูแลตามระดับความเสี่ยงไม่ใช่ควบคุมทุกกรณีเท่ากัน เพื่อไม่ให้เป็นภาระต่อธุรกิจขนาดเล็กและนวัตกรรมที่ยังอยู่ในช่วงเริ่มต้น ขณะที่ AI ที่กระทบความปลอดภัยสาธารณะหรือสิทธิพื้นฐานของประชาชนต้องมีมาตรฐานเข้มงวดกว่า 2. ใช้กฎหมายที่มีอยู่แล้วจัดการกับปัญหาที่เกิดจาก AI ก่อน เช่น การหลอกลวงด้วยเสียงปลอมหรือการเลือกปฏิบัติในการจ้างงาน ซึ่งกฎหมายคุ้มครองผู้บริโภคและกฎหมายแรงงานที่มีอยู่แล้วสามารถนำมาปรับใช้ได้ทันที โดยไม่ต้องรอกฎหมายฉบับใหม่ 3. ผลักดันจุดยืนเรื่อง AI ในการเจรจาการค้าดิจิทัลระหว่างประเทศ เพื่อไม่ให้ไทยตกขบวนการกำหนดมาตรฐานสากล และรักษาผลประโยชน์ของภาคธุรกิจไทยในเวทีการค้าโลก และ 4. สร้างกลไกกำกับดูแลที่ปรับตัวได้เร็ว ไม่ใช่ตั้งหน่วยงานแบบราชการเดิม แต่ควรมีกลไกทบทวนและปรับปรุงกฎเกณฑ์เป็นระยะ ร่วมกับภาคเอกชน นักวิชาการ และภาคประชาสังคม เพื่อให้ตามทันการเปลี่ยนแปลงของเทคโนโลยี
นายพชร กล่าวอีกว่า ยิ่งไปกว่ามิติความปลอดภัยและจริยธรรมแล้ว ขอเน้นย้ำว่า ยังมีอีกมิติที่ต้องคิดควบคู่กันไปด้วย นั่นคือการรักษามูลค่าทางเศรษฐกิจจากการลงทุนด้าน AI ที่กำลังไหลเข้าประเทศ โดยมองว่ากลไกกำกับดูแลที่ยืดหยุ่นตามข้อ 4 ไม่ควรจำกัดอยู่แค่มิติความปลอดภัยและจริยธรรม แต่ควรครอบคลุมเงื่อนไขการลงทุนที่ผูกโยงสิทธิประโยชน์กับการสร้างมูลค่าเพิ่มในประเทศด้วย เช่น การผูกสิทธิประโยชน์ BOI เข้ากับการสร้างมูลค่าเพิ่มในประเทศ การฝึกอบรมทักษะแรงงานไทย และการเชื่อมโยงกับฐานอุตสาหกรรมอิเล็กทรอนิกส์เดิมที่ไทยมีความเข้มแข็งอยู่แล้ว รวมถึงการวางกรอบด้านพลังงานและน้ำที่ใช้ในศูนย์ข้อมูลให้ชัดเจนตั้งแต่ต้น เพราะการแก้ไขภายหลังมีต้นทุนสูงกว่าการออกแบบเงื่อนไขไว้ล่วงหน้ามาก
“ผมมองว่าไทยยังไม่จำเป็นต้องรีบออกกฎหมายควบคุม AI แบบเข้มงวดเหมือนยุโรปในตอนนี้ แต่ก็ไม่ควรนิ่งเฉยแบบไม่มีทิศทางเลย จุดที่พอดีคือการเริ่มวางกรอบหลักการที่ยืดหยุ่น ใช้กฎหมายที่มีอยู่ให้เกิดประโยชน์สูงสุดก่อน พร้อมผูกเงื่อนไขการลงทุนให้สร้างมูลค่าในประเทศจริง มองให้กว้าง ทำให้ตรงจุด แต่ไม่ต้องใจร้อนทำ” นายพชร กล่าว
