ปัจจุบัน การรักษาด้วยการปลูกถ่ายเซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือดของตนเองเป็นหนึ่งในวิธีการรักษาโรคมะเร็งไขกระดูกมัยอิโลม่า โรคมะเร็งต่อมน้ำเหลืองชนิดรุนแรง โรคมะเร็งต่อมน้ำเหลืองที่กลับมาเป็นซ้ำ และโรคมะเร็งต่อมน้ำเหลืองที่ไม่ตอบสนองต่อการรักษามาตรฐาน ซึ่งทำให้โรคดังกล่าวอยู่ในภาวะสงบได้นานกว่าการรักษาที่ไม่ได้รับการปลูกถ่ายเซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือดของตนเอง แต่อย่างไรก็ตามผลการรักษาในผู้ป่วยแต่ละรายอาจแตกต่างกัน ขึ้นอยู่ปัจจัยต่างๆ ได้แก่ ความแข็งแรงของผู้ป่วย ความรุนแรงของโรค และผลข้างเคียงระหว่างและหลังการรักษา
การรักษาด้วยการปลูกถ่ายเซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือดของตนเอง มี 2 ขั้นตอนดังนี้
1. การเก็บเซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือดของตนเอง
แหล่งที่มาของเซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือด มาจาก 2 แหล่ง ได้แก่
1.1 เซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือดจากเลือด เป็นแหล่งที่มาที่ใช้มากกว่า สามารถเก็บจากเลือดของผู้ป่วยได้โดยตรง ผู้ป่วยจะได้รับยาเคมีบำบัดร่วมกับการฉีดยากระตุ้นเม็ดเลือดขาว เพื่อกระตุ้นให้เซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือดออกมาในกระแสเลือด และทำการเก็บเซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือดด้วยเครื่องปั่นแยกเซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือด เมื่อได้จำนวนเซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือดที่เพียงพอ เซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือดจะถูกนำไปแช่แข็งในไนโตรเจนเหลว เพื่อเก็บไว้ใช้ในขั้นตอนต่อไป
1.2 เซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือดจากไขกระดูก เป็นแหล่งที่มาที่ใช้น้อย มักจะใช้เมื่อไม่สามารถเก็บเซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือดจากเลือดได้ หรือการเก็บจากเลือดไม่เพียงพอ เป็นการเก็บเซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือดจากไขกระดูกของผู้ป่วยซึ่งมีหน้าที่ในการสร้างเม็ดเลือด การเก็บด้วยวิธีนี้ ผู้ป่วยมีความจำเป็นต้องได้รับการระงับความรู้สึกด้วยการดมยาสลบทั่วร่างกาย และได้รับการเจาะเก็บไขกระดูกที่บริเวณสะโพกด้านหลัง เมื่อได้ปริมาณไขกระดูกที่เพียงพอ ไขกระดูกที่มีเซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือดจะถูกนำไปแช่แข็งในไนโตรเจนเหลว เพื่อเก็บไว้ใช้ในขั้นตอนต่อไปเช่นเดียวกัน
2. การปลูกถ่ายเซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือดของตนเอง
เมื่อได้เซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือดเพียงพอแล้ว ผู้ป่วยจะได้รับยาเคมีบำบัดขนาดสูงผ่านทางหลอดเลือดดำแล้วตามด้วยการให้เซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือดผ่านทางหลอดเลือดดำเช่นเดียวกับการให้เลือด หลังจากนั้น เม็ดเลือดของผู้ป่วยจะเริ่มต่ำลง อาจมีผลข้างเคียงต่างๆ เช่น คลื่นไส้ อาเจียน ผมร่วง เยื่อบุช่องปากอักเสบ ถ่ายอุจจาระเหลว มีไข้ มีการติดเชื้อ และมีเลือดออกผิดปกติ
โดยทั่วไป หลังผู้ป่วยได้รับเซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือดของตนเองประมาณ 2 สัปดาห์ เม็ดเลือดจะสร้างได้เพิ่มขึ้น จนอาการดีขึ้นเป็นปกติ
หลังการปลูกถ่ายเซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือดของตนเอง ผู้ป่วยไม่ต้องได้รับยากดภูมิคุ้มกันใดๆ แต่ต้องได้รับตรวจติดตาม เฝ้าระวังกับแพทย์อย่างต่อเนื่องเป็นระยะเวลาหนึ่ง
ข้อมูลจาก พญ. เจน เจียรธนะกานนท์ สาขาวิชาโลหิตวิทยา ภาควิชาอายุรศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล
นายแพทย์สุรพงศ์ อำพันวงษ์
