ประเทศไทยมีสถาปัตยกรรมทรงคุณค่าทางประวัติศาสตร์จำนวนมาก โดยเฉพาะรูปแบบสถาปัตยกรรม อาคารเก่านับแต่สมัยรัชกาลที่ 5 เป็นต้นมา โดยแต่ละอาคารมีเรื่องราวความเป็นมาซึ่งสามารถสะท้อนอัตลักษณ์ของชุมชนในพื้นที่ได้อย่างน่าสนใจ ที่ผ่านมาจากการสำรวจข้อมูลเบื้องต้นในภาคเหนือ 9 จังหวัดได้แก่ เชียงราย เชียงใหม่ น่าน พะเยา แพร่ แม่ฮ่องสอน ลำปาง ลำพูน และอุตรดิตถ์ พบสถาปัตยกรรมทรงคุณค่ามากกว่า 500 อาคาร หลายแห่งได้รับการอนุรักษ์ บางแห่งชำรุดทรุดโทรม บางแห่งได้รับการพัฒนาเป็นพื้นที่เรียนรู้และสร้างสรรค์ทางเศรษฐกิจ และยังมีอีกหลายอาคารเก่าทรงคุณค่า ยังรอการส่งเสริมพัฒนาใช้ประโยชน์ให้เกิดเศรษฐกิจหมุนเวียนในจังหวัดอย่างยั่งยืน
สืบเนื่องจากงาน “ล้านนาในศตวรรษแห่งการเปลี่ยนผ่าน” ภายใต้ โครงการพัฒนาฐานข้อมูลสถาปัตยกรรม ๑๐๐ ปีภาคเหนือ สู่การสร้างสรรค์การท่องเที่ยวเชิงแหล่งเรียนรู้ โดยสถาบันพิพิธภัณฑ์การเรียนรู้แห่งชาติ สังกัดสำนักงานบริหารและพัฒนาองค์ความรู้ OKMD ร่วมกับ มูลนิธิพระบรมราชานุสรณ์ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ในพระบรมราชูปถัมภ์ จากโครงการฯได้จัดทำเว็บไซต์ “มิวเซียมไทยแลนด์ : ประตูการเรียนรู้สู่ภาคเหนือ” ฐานข้อมูลดิจิทัล ที่พัฒนาขึ้นเพื่อรวบรวมองค์ความรู้ด้านสถาปัตย
กรรม ประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม และแหล่งเรียนรู้สำคัญในพื้นที่ภาคเหนือ เชื่อมโยงองค์ความรู้สู่ประชาชน นักเรียน นักศึกษา นักวิชาการ และนักท่องเที่ยวให้สามารถสืบค้นเข้าถึงข้อมูลได้สะดวกและทั่วถึง
เว็บไซต์ได้ รวบรวมข้อมูลอาคารสถาปัตยกรรมที่อยู่ในช่วงเวลา ๑๐๐ ปี นำเสนอเรื่องราวทางประวัติศาสร์ วิถีชีวิต วัฒนธรรมและพัฒนาการของเมืองในบริบทล้านนา ผ่านรูปแบบการสื่อสารร่วมสมัย ซึ่งเปิดให้ดาวน์โหลดหนังสือและแผนที่ เชื่อมโยงข้อมูลอาคารสถาปัตยกรรมเป็นข้อมูลให้แก่ผู้ที่สนใจสืบค้นข้อมูลได้ทางเว็บไซต์ www.museumthailand.com/thaiarch
จากโครงการฯที่ผ่านมา คัดเลือก “อาคารสถาปัตยกรรม ๑๐๐ ปี ทรงคุณค่าแห่งเมือง” 9 แห่ง เพื่อเชิดชูคุณค่าแห่งมรดกสถาปัตยกรรมอันทรงความหมายต่อประวัติศาสตร์ สังคม และวัฒนธรรมของภาคเหนือ ยกย่องผู้มีส่วนสำคัญในการอนุรักษ์ สืบสาน และส่งต่อคุณค่าแห่งแหล่งเรียนรู้เหล่านี้สู่สาธารณชน ได้แก่ คริสตจักรที่ 1 เวียงเชียงราย จังหวัดเชียงราย ศูนย์สถาปัตยกรรมล้านนา คุ้มเจ้าบุรีรัตน์ (เจ้าน้อยมหาอินทร์ ณ เชียงใหม่) จังหวัดเชียงใหม่
ตึกรังษีเกษม หอประวัติศาสตร์โรงเรียนน่านคริสเตียนศึกษา จังหวัดน่าน โรงเรียนบ้านหย่วน (เชียงคำนาคโรวาท) จังหวัดพะเยา คุ้มวงศ์บุรี จังหวัดแพร่ วิหารเจ้าพาราละแข่ง วัดหัวเวียง จังหวัดแม่ฮ่องสอน อาคารหม่องโง่ยซิ่น จังหวัดลำปาง พิพิธภัณฑ์ชุมชนเมือง จังหวัดลำพูน และ บ้านเจ้าพระยาสุรสีห์วิสิษฐศักดิ์ (เชย กัลยาณมิตร) จังหวัดอุตรดิตถ์
ส่วนหนึ่งพาชมอาคาร สถาปัตยกรรมทรงคุณค่า อาทิ โรงเรียนบ้านหย่วน โรงเรียนประถมแห่งแรกของอำเภอเชียงคำ อาคารเรือนไม้ทรงปั้นหยาสองชั้น สร้างจากไม้มะค่าและไม้สัก เดิมตัวอาคารเป็นชั้นเดียว สีไม้แบบดั้งเดิมฯลฯ มีช่องลมระบายอากาศรอบอาคาร มีกลอนยาวจากยุโรปหลงเหลืออยู่บางส่วน พบหนังสือและหลักฐานโบราณในห้องใต้หลังคา การใช้งานปัจจุบัน ด้านบนใช้เป็นพิพิธภัณฑ์เมืองเชียงคำ ห้องฉายภาพยนตร์ ห้องเรียนภาษาจีน ด้านล่างประกอบด้วยห้องธุรการ ห้องพยาบาล ห้องเรียนชั้นอนุบาล ฯลฯ
“วิหารเจ้าพาราละแข่ง วัดหัวเวียง” สถาปัตยกรรมไม้แบบพม่าผสมไทใหญ่ที่งดงามและโดดเด่น ตัวอาคารเป็นทรงปราสาทหลังคาซ้อนชั้น ประดับลายฉลุสังกะสีแบบพื้นถิ่น มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว เป็นศูนย์รวมศรัทธาของชาวแม่ฮ่องสอน และเป็นอาคารสำคัญทางประวัติศาสตร์ ศิลปกรรม และวัฒนธรรมของท้องถิ่น ฯลฯ ทั้งนี้ค้นรายละเอียดอาคารสถาปัตยกรรมทรงคุณค่าสถานที่อื่นๆ เพิ่มเติมได้อีกจากมิวเซียมไทยแลนด์
