ไม่ได้เศร้า แต่ไม่รู้สึกดี : รู้จัก Anhedonia ในโรคซึมเศร้า

ถ้ามีใครถามว่า “เศร้าเหรอ?” ก็อาจตอบไม่ถูก เพราะไม่ได้รู้สึกเศร้าชัดเจน แค่รู้สึกว่า ช่วงนี้ไม่มีอะไรทำให้รู้สึกดีเหมือนเดิม

อาการแบบนี้มีชื่อเรียกว่า Anhedonia หมายถึงความสนใจหรือความรู้สึกเพลิดเพลินกับสิ่งต่าง ๆ ที่ลดลง โดยเฉพาะสิ่งที่เราเคยชอบ เป็นหนึ่งในอาการสำคัญของโรคซึมเศร้าที่อาจถูกมองข้าม เพราะเวลานึกถึงโรคนี้ เรามักนึกถึงคนที่เศร้าหรือร้องไห้ มากกว่าคนที่ยังใช้ชีวิตได้ แต่รู้สึกสนุกกับชีวิตน้อยลง

ไม่ใช่แค่เบื่อ แล้วก็ไม่ใช่ขี้เกียจ

เวลาเบื่อ เราอาจยังนึกออกว่าอยากไปทำอะไรแทน เช่น เบื่องานแต่อยากไปเที่ยว หรือเบื่ออยู่บ้านแต่อยากออกไปเจอเพื่อน

แต่คนที่มี Anhedonia อาจไม่รู้ด้วยซ้ำว่าอยากทำอะไร ต่อให้มีเวลา มีโอกาส หรือมีคนชวนไปทำสิ่งที่เคยชอบ ก็ยังไม่ค่อยรู้สึกอยากไป หรือไปแล้วก็ไม่ได้สนุกเท่าเดิม

บางคนบอกว่า “รู้ว่าเมื่อก่อนชอบ แต่ตอนนี้ไม่อยากทำแล้ว” บางคนยังทำกิจกรรมเดิมอยู่ เพียงแต่ความรู้สึกระหว่างทำเปลี่ยนไป เหมือนทำให้เสร็จมากกว่าทำเพราะเพลิดเพลิน

เจ้าตัวเองก็อาจไม่เข้าใจว่าเกิดอะไรขึ้น และเผลอตำหนิตัวเองว่าขี้เกียจ ไม่กระตือรือร้น หรือไม่รู้จักพอ ทั้งที่ความเปลี่ยนแปลงนี้อาจเป็นอาการที่ควรได้รับการดูแล

อย่างไรก็ตาม ความเบื่อเป็นครั้งคราวไม่ได้แปลว่ามี Anhedonia สิ่งที่ต้องดูคือ เปลี่ยนไปจากเดิมมากแค่ไหน เป็นต่อเนื่องหรือไม่ และกระทบการใช้ชีวิตอย่างไร

ทำไมทำสิ่งที่ชอบแล้วถึงไม่รู้สึกดี?

ความเพลิดเพลินเกี่ยวข้องกับการทำงานของสมองหลายส่วน ตั้งแต่ความ
รู้สึกอยากทำ การคาดหวังว่าจะมีอะไรดี ๆ เกิดขึ้น ไปจนถึงความพึงพอใจขณะทำกิจกรรมนั้น

ในโรคซึมเศร้า กระบวนการเหล่านี้อาจเปลี่ยนไป บางคนจึงเริ่มต้นทำอะไรได้ยาก เพราะไม่รู้สึกว่าทำแล้วจะมีความสุข ส่วนบางคนพาตัวเองไปทำได้ แต่กลับรู้สึกดีน้อยกว่าที่เคย

นี่จึงเป็นเหตุผลที่คำแนะนำด้วยความหวังดีอย่าง “ลองไปเที่ยวสิ” หรือ “หาอะไรสนุก ๆ ทำ” อาจไม่ได้ช่วยอย่างที่เราคิด คนฟังอาจลองมาแล้ว และกำลังผิดหวังอยู่เหมือนกันว่าทำไมถึงไม่ดีขึ้น

หากคนใกล้ตัวเล่าความรู้สึกแบบนี้ให้ฟัง การรับฟังว่าเขาเปลี่ยนไปอย่างไรและกำลังลำบากกับอะไร อาจช่วยให้เข้าใจกันมากกว่าการรีบหากิจกรรมให้เขาทำ

ถ้าไม่เศร้า จะเป็นโรคซึมเศร้าได้ไหม?

ได้ เพราะความเศร้าไม่ใช่อาการหลักเพียงอย่างเดียว การสูญเสียความสนใจหรือความเพลิดเพลินก็เป็นอาการหลักของโรคซึมเศร้าเช่นกัน

คนที่ยังยิ้ม หัวเราะ หรือทำงานได้ จึงอาจมีอาการซึมเศร้าอยู่ก็ได้ แต่ขณะเดียวกัน การไม่รู้สึกสนุกเพียงอย่างเดียวก็ยังบอกไม่ได้ว่าเป็นโรคซึมเศร้า

การประเมินต้องดูอาการอื่นร่วมด้วย เช่น นอนหลับเปลี่ยนไป กินมากขึ้นหรือน้อยลง เหนื่อยง่าย ไม่มีสมาธิ รู้สึกไร้ค่า หรือมีความคิดเกี่ยวกับความตาย รวมถึงดูระยะเวลาและผลกระทบต่อชีวิต เพราะ Anhedonia พบในภาวะอื่นได้เช่นกัน

ส่วนคำว่า “ไม่รู้สึกอะไร” ก็ควรค่อย ๆ ทำความเข้าใจ บางคนหมายถึงไม่สนุก บางคนหมายถึงเหนื่อยจนไม่อยากทำอะไร ขณะที่บางคนรู้สึกว่าอารมณ์ทุกอย่างจางลง ประสบการณ์เหล่านี้อาจคล้ายกัน แต่ไม่ได้หมายถึงสิ่งเดียวกันทั้งหมด

เมื่อไหร่ที่ควรขอความช่วยเหลือ?

ลองสังเกตตัวเองว่า ช่วงนี้ยังมีอะไรที่อยากทำหรือตั้งตารออยู่ไหม สิ่งที่เคยชอบยังทำให้รู้สึกดีหรือเปล่า และต้องฝืนตัวเองเพื่อทำกิจวัตรมากกว่าเดิมแค่ไหน

หากความสนใจหรือความเพลิด เพลินลดลงต่อเนื่องจนรู้สึกทุกข์ใจ เริ่มถอยห่างจากผู้คน หรือกระทบงาน การเรียน ความสัมพันธ์ และการดูแลตัวเอง ก็ควรปรึกษาจิตแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิต เพื่อประเมินสาเหตุและหาแนวทางดูแลที่เหมาะสม

ไม่จำเป็นต้องรอให้เศร้ามากหรือใช้ชีวิตไม่ไหว และไม่จำเป็นต้องอธิบายทุกอย่างได้ชัดเจนก่อนมาพบแพทย์

แค่บอกว่า “ช่วงนี้ไม่ค่อยรู้สึกดีกับอะไร ทั้งที่เมื่อก่อนไม่เป็นแบบนี้” ก็เริ่มคุยกันได้แล้ว.

เขียนโดย : พญ.ชนิกา เลี้ยงชีพ จิตแพทย์
เรียบเรียงโดย : ฐิติ ฐิติพันธุ์สรศักดิ์
โรงพยาบาล BMHH – Bangkok Mental Health Hospital
โทร. 0-2589-1889 เว็บไซต์ bangkokmentalhealthhospital.com/