หลังจากมีเรื่องผิดพลาด หลายคนอาจใช้เวลาอยู่กับตัวเองแล้วคิดว่า “ตอนนั้นเราน่าจะทำอะไรต่างออกไป?” หรือ “ครั้งหน้าจะรับมืออย่างไรให้ดีกว่านี้?”
การกลับมาคิดถึงสิ่งที่เกิดขึ้นไม่ใช่เรื่องไม่ดี เพราะอาจช่วยให้เราเรียนรู้และเข้าใจตัวเองมากขึ้น แต่บางครั้งจากการ “คิดทบทวน” เรากลับติดอยู่กับเรื่องเดิมเป็นชั่วโมงหรือเป็นวัน คิดซ้ำไปซ้ำมาโดยไม่ได้มีมุมมองใหม่ และยิ่งคิดกลับยิ่งรู้สึกแย่
ความแตกต่างนี้อธิบายได้ด้วยแนวคิดทางจิตวิทยาเรื่อง การคิดทบทวน (Reflection) และการคิดวนซ้ำ (Rumi- nation)
Reflection : คิดเพื่อทำความเข้าใจ
Reflection หรือการคิดทบทวน คือการย้อนกลับไปมองประสบการณ์ เพื่อทำความเข้าใจว่าเกิดอะไรขึ้น เรารู้สึกอย่างไร และมีอะไรที่สามารถเรียนรู้หรือนำไปปรับใช้ต่อได้
เช่น หลังจากการนำเสนองานไม่เป็นไปตามที่หวัง เราอาจคิดว่า “ส่วนไหนที่ทำได้ดี?” “ตรงไหนที่ควรเตรียมเพิ่ม?” และ “ครั้งหน้าจะทำต่างจากเดิมอย่างไร?”
แม้อาจมีความรู้สึกผิดหวังหรือเสียดายอยู่บ้าง แต่ปลายทางของความคิดมักพาเราไปสู่
ความเข้าใจใหม่ ยอมรับสิ่งที่เกิดขึ้น หรือมองเห็นทางเลือก มุมมองบางอย่างได้มากขึ้น
เราอาจยังไม่สามารถแก้ปัญหาได้ทั้งหมด แต่รู้สึกว่าตัวเองมองเห็นเรื่องนั้น
ชัดขึ้น
Rumination : คิดซ้ำ แต่ไม่ได้เดินไปไหน
Rumination มักแปลว่า การคิด
วนไปวนมาซ้ำ ๆ/คิดวนเวียน/หมกมุ่นครุ่นคิด/คิดซ้ำไปซ้ำมา ในประสบการณ์เชิงลบ เช่น ปัญหา ความรู้สึกไม่สบายใจ สาเหตุหรือผลที่อาจเกิดขึ้น ยากที่จะออกจากลูป ไม่จำเป็นต้องเป็นความผิดพลาด หรืออดีตเท่านั้น
“ทำไมวันนั้นถึงพูดแบบนั้น?”
ทำไมตอนนั้นเขาพูดกับเราแบบนั้น? เน้นเป็นคำถามที่ repetitive กับ อารมณ์ ปัญหา เหตุการณ์/ถ้าอันนี้จะเป็นเชิง worry กังวล
“ทำไมเราถึงทำอะไรผิดตลอด?”
ดูเผิน ๆ เหมือนเรากำลังพยายามหาคำตอบ แต่ความคิดกลับวนอยู่กับคำถามเดิม และอาจตามมาด้วยการตำหนิตัวเอง กังวล หรือรู้สึกแย่มากขึ้น
การคิดวนจึงไม่ได้วัดจากว่า “คิดเรื่องเดิมนานแค่ไหน” เพียงอย่างเดียว แต่ควรดูด้วยว่า ความคิดนั้นกำลังพาเราไปข้างหน้า หรือยังวนอยู่ที่เดิมซ้ำ ๆ โดยไม่มีการเปลี่ยนแปลง..
เช็กอย่างไรว่าเรากำลัง “คิดทบทวน” หรือ “คิดวน”
คำถามที่อาจช่วยสังเกตได้คือ “หลังจากคิดเรื่องนี้มาสักพัก เราเข้าใจอะไรเพิ่มขึ้นไหม?”
ถ้าเริ่มเห็นสิ่งที่เรียนรู้ แยกสิ่งที่ควบคุมได้กับควบคุมไม่ได้ หรือมองเห็นสิ่งที่จะทำต่อไป ความคิดนั้นอาจกำลังทำหน้าที่ของ Reflection
แต่ถ้าคิดมานานแล้วกลับมีเพียงคำถามเดิม ภาพเหตุการณ์เดิม หรือประโยคตำหนิตัวเองซ้ำ ๆ และยิ่งคิดยิ่งเครียด นอนไม่หลับ หรือไม่มีสมาธิกับสิ่งตรงหน้า แบบนี้อาจใกล้เคียงกันกับลักษณะการคิดวนมากขึ้น
หยุดคิดวน ไม่ได้แปลว่า “ห้ามคิด”
เมื่อพยายามบอกตัวเองว่า อย่าคิด อาจทำให้ความคิดนั้นกลับมาได้อีกสิ่งที่ช่วยได้อาจไม่จำเป็นต้องเป็นการบังคับให้ตัวเองหยุดคิดเพียงอย่างเดียว อาจเป็นการเปลี่ยนวิธีที่เรากำลังคิดกับเรื่องนั้น เช่น เปลี่ยนวิธีตั้งคำถาม
กลับมาโฟกัสกับสิ่งที่ทำได้ ทำอยู่ในปัจจุบัน
“ทำไมฉันถึงเป็นแบบนี้?” อาจเปลี่ยนเป็น “เหตุการณ์นี้กำลังบอกอะไรเรา?”
จาก “ทำไมถึงทำพลาดอีกแล้ว?” เป็น “มีอะไรที่ครั้งหน้าทำต่างออกไปได้บ้าง?”
และหากเป็นเรื่องที่ยังไม่มีอะไรให้แก้ในตอนนี้ การอนุญาตให้ตัวเองพักจากความคิด แล้วกลับมาอยู่กับกิจกรรมตรงหน้า ก็ไม่ใช่การหนีปัญหาเสมอไป
เพราะการคิดเยอะไม่ได้หมายความว่าเรากำลังเข้าใจตัวเองมากขึ้นเสมอ
บางครั้งคำถามสำคัญจึงไม่ใช่ “เราคิดเรื่องนี้มากแค่ไหน?”
แต่คือ ความคิดนี้กำลังช่วยให้เราเข้าใจเรื่องนี้ชัดขึ้น และมองเห็นสิ่งที่จะทำต่อ หรือเพียงพาเรากลับมาที่คำถามเดิม ไม่ได้มุมมองใหม่ และรู้สึกแย่กับเรื่องเดิมซ้ำ ๆ.
เขียนโดย : วชิรญา บุรพธานินทร์
เรียบเรียงโดย : ฐิติ ฐิติพันธุ์สรศักดิ์
โรงพยาบาล BMHH – Bangkok Mental Health Hospital
โทร. 0-2589-1889 เว็บไซต์ bangkokmentalhealthhospital.com/
