กรุงเทพมหานคร กำลังเผชิญกับความท้าทายสำคัญจากภาวะความร้อนที่ทวีความรุนแรงขึ้นอย่างต่อเนื่อง ซึ่งส่งผลกระทบโดยตรงต่อคุณภาพชีวิตของประชาชน และยังเป็นปัจจัยที่สั่นคลอนเสถียรภาพทางเศรษฐกิจโดยรวมของเมือง
รายงานล่าสุดจากธนาคารโลกประจำประเทศไทย (World Bank Thailand) ร่วมกับกรุงเทพมหานคร ระบุว่า ‘ปรากฏการณ์เกาะความร้อนในเมือง’ (Urban Heat Island: UHI) ถือเป็นหนึ่งในปัจจัยหลักที่ทำให้กรุงเทพฯ กลายเป็นเมืองที่มีอุณหภูมิสูงขึ้นอย่างเห็นได้ชัด โดยเฉพาะอย่างยิ่งในบริเวณที่มีความหนาแน่นของสิ่งก่อสร้าง อาคารสูงระฟ้า และพื้นผิวคอนกรีตจำนวนมาก ในขณะที่พื้นที่สีเขียวกลับมีอยู่อย่างจำกัด ซึ่งลักษณะเหล่านี้ล้วนเป็นตัวการสำคัญในการดูดซับและกักเก็บความร้อนไว้ภายในเมือง
เพื่อให้เข้าใจถึงผลกระทบของปรากฏการณ์เกาะความร้อนในเมืองอย่างถ่องแท้ การศึกษาจึงมุ่งเน้นไปที่การวิเคราะห์ระดับความร้อนและพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบมากที่สุด โดยพบความท้าทายที่สำคัญหลายประการ ได้แก่
ประการแรก จำนวนวันที่อากาศร้อนจัดมีแนวโน้มเพิ่มสูงขึ้นอย่างน่ากังวล ข้อมูลในอดีตชี้ให้เห็นว่า ระหว่างปี 2503-2543 กรุงเทพมหานครมีวันที่อุณหภูมิสูงเกิน 35 องศาเซลเซียสโดยเฉลี่ยประมาณ 60 ถึง 100 วันต่อปี แต่การคาดการณ์จากแบบจำลองภูมิอากาศในรายงานฉบับหนึ่งบ่งชี้ว่า หากยังคงมีการปล่อยก๊าซเรือนกระจกในระดับปานกลาง ภายในปี 2643 กรุงเทพฯ อาจต้องเผชิญกับจำนวนวันที่อุณหภูมิสูงเกิน 35 องศาเซลเซียสเพิ่มขึ้นถึง 153 วันต่อปี
ประการที่สอง ความรุนแรงของปรากฏการณ์เกาะความร้อนมีความแตกต่างกันอย่างชัดเจนในแต่ละพื้นที่ โดยเขตใจกลางเมืองที่มีความหนาแน่นของสิ่งปลูกสร้างสูง เช่น ปทุมวัน บางรัก ราชเทวี และพญาไท มักมีอุณหภูมิสูงกว่าพื้นที่โดยรอบเฉลี่ยถึง 2.8 องศาเซลเซียส ซึ่งปัจจัยที่ทำให้เกิดความแตกต่างคือ ความหนาแน่นของอาคารสูงและพื้นผิวคอนกรีตที่สามารถดูดซับและกักเก็บความร้อนได้ดี อีกทั้งยังระบายความร้อนออกได้ช้ากว่าพื้นที่ที่มีลักษณะทางกายภาพอื่นๆ
ประการที่สาม ผลกระทบต่อสุขภาพและการเสียชีวิตที่เกี่ยวข้องกับความร้อนมีแนวโน้มเพิ่มขึ้น โดยมีการประเมินว่า หากอุณหภูมิเฉลี่ยในเมืองเพิ่มขึ้นเพียง 1 องศาเซลเซียส กรุงเทพมหานครอาจเผชิญกับการเสียชีวิตที่เกี่ยวข้องกับความร้อนมากถึง 2,300 ราย ประชากรกลุ่มเปราะบาง เช่น เด็กอายุต่ำกว่า 15 ปี ซึ่งมีจำนวนประมาณ 880,000 คน และผู้สูงอายุที่มีอายุเกิน 65 ปี ประมาณ 1 ล้านคน ถือเป็นกลุ่มที่มีความเสี่ยงสูงที่สุด เนื่องจากมักอาศัยอยู่ในพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบจากความร้อนสูงและมีความสามารถในการปรับตัวต่อสภาพอากาศที่เปลี่ยนแปลงน้อยกว่ากลุ่มอื่น
ประการที่สี่ ภาวะความร้อนส่งผลกระทบโดยตรงต่อการดำรงชีวิตและผลิตภาพแรงงาน ในปี 2562 มีคนทำงานในกรุงเทพฯ ประมาณ 1.3 ล้านคนที่ต้องทำงานกลางแจ้งอย่างน้อย 1 วันต่อสัปดาห์ การคาดการณ์ชี้ให้เห็นว่า หากอุณหภูมิในเมืองเพิ่มขึ้นเพียง 1 องศาเซลเซียส อาจส่งผลให้ผลิตภาพแรงงานลดลงประมาณ 3.4% ซึ่งนำไปสู่การสูญเสียค่าจ้างแรงงานรวมกันมากกว่า 44,000 ล้านบาทต่อปี และยังกระทบต่อประสิทธิภาพโดยรวมของระบบเศรษฐกิจอีกด้วย
ประการสุดท้าย ความร้อนที่เพิ่มขึ้นยังส่งผลกระทบต่อระบบโครงสร้างพื้นฐานของเมือง มีการประมาณการว่า หากอุณหภูมิในเมืองเพิ่มขึ้นเพียง 1 องศาเซลเซียส อาจทำให้ค่าใช้จ่ายด้านพลังงานไฟฟ้าเพิ่มขึ้นถึง 17,000 ล้านบาทต่อปี นอกจากนี้ ยังส่งผลกระทบต่อโครงสร้างพื้นฐานอื่นๆ เช่น ถนนและสะพาน ซึ่งอาจต้องการการบำรุงรักษาและซ่อมแซมบ่อยครั้งขึ้น อันนำมาซึ่งภาระทางเศรษฐกิจเพิ่มเติม
แม้ว่ากรุงเทพมหานครจะมีการดำเนินมาตรการเพื่อรับมือกับปัญหาความร้อนแล้วหลายประการ อาทิ แผนปฏิบัติการรับมือคลื่นความร้อน ระบบแจ้งเตือนระดับความร้อน และโครงการเพิ่มพื้นที่สีเขียว แต่รายงานฉบับนี้ได้เสนอแนวทางการปฏิรูปเชิงยุทธศาสตร์เพิ่มเติมภายใต้กรอบ “ประชาชน (กลุ่มเปราะบาง) พื้นที่ (จุดเสี่ยงสูง) และสถาบัน (หน่วยงานที่รับผิดชอบ)” เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการแก้ไขปัญหาอย่างยั่งยืน
สำหรับ มาตรการระยะสั้น ที่สามารถดำเนินการได้ทันที ได้แก่ การพัฒนาระบบแจ้งเตือนความร้อนให้มีความครอบคลุมและเข้าถึงประชาชนได้มากขึ้น การจัดตั้งศูนย์พักคลายร้อน (cooling center) และจุดบริการน้ำดื่มสะอาดในพื้นที่สาธารณะให้เพียงพอต่อความต้องการของประชาชน โดยเฉพาะในพื้นที่ที่มีความเสี่ยงสูง
ในส่วนของ นโยบายระยะยาว มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการเสริมสร้างความพร้อมของกรุงเทพมหานครในการรับมือกับความร้อนในเมืองอย่างยั่งยืน ตัวอย่างของนโยบายที่ควรพิจารณา ได้แก่ การขยายโครงสร้างพื้นฐานสีเขียวและสีน้ำเงิน (Green and Blue Infrastructure) เช่น สวนสาธารณะ แนวต้นไม้ริมถนน และแหล่งน้ำ การบูรณาการประเด็นด้านการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศเข้าสู่กระบวนการวางผังเมือง การจัดสรรการใช้ประโยชน์ที่ดิน การวางแผนระบบขนส่ง กฎหมายและข้อบังคับอาคาร รวมถึงระบบสาธารณสุข
ดังนั้น เพื่อให้การรับมือกับความร้อนในเมืองเป็นไปอย่างต่อเนื่องและมีประสิทธิภาพ การบริหารจัดการ การจัดสรรงบประมาณ และความร่วมมือจากหลากหลายภาคส่วนเป็นสิ่งจำเป็นอย่างยิ่ง ผู้มีอำนาจตัดสินใจอาจพิจารณาจัดตั้ง ‘คณะทำงานพิเศษด้านความร้อนในเมือง’ ซึ่งมีหน้าที่ในการบูรณาการการทำงานระหว่างหน่วยงานภาครัฐ ภาคเอกชน ภาคประชาสังคม และประชาชน เพื่อลดความซ้ำซ้อนในการดำเนินงานและพัฒนาแหล่งเงินทุนที่ยั่งยืน เช่น การจัดตั้งกองทุนพัฒนาศักยภาพในการรับมือความร้อน เพื่อให้โครงการลดความร้อนในเมืองสามารถดำเนินต่อไปได้อย่างราบรื่นและบรรลุเป้าหมายที่ตั้งไว้ แม้จะมีการเปลี่ยนแปลงทางการเมืองหรือการบริหารก็ตาม
