เรื่องการทำบางสิ่งบางอย่างซ้ำๆ อาจเกิดจากความรู้สึกไม่สบายใจ หรือไม่แน่ใจว่าตัวเองได้ทำสิ่งนั้นไปแล้วหรือไม่ แต่หากเกิดขึ้นบ่อยครั้งจนเกิดเป็นพฤติกรรมการทำซ้ำไปซ้ำมา เป็นการย้ำคิดย้ำทำมากเกินไป แต่ถ้าไม่ทำ จะรู้สึกไม่สบายใจอย่างมาก สิ่งนี้เรียกว่า โรคย้ำคิดย้ำทำ หรือโอซีดี Obsessive-compulsive Disorder (OCD)
“โรงพยาบาลพญาไท” บอกเล่าเกร็ดความรู้เกี่ยวกับโรคนี้ และวิธีสังเกตว่าพฤติกรรมแบบไหนที่เข้าข่ายอาการโอซีดี หรือย้ำคิดย้ำทำ
โรคโรคย้ำคิด ย้ำทำ (OCD) เกิดมาจากการทำงานผิดปกติในสมอง และระบบประสาทที่มีการทำงานบกพร่อง ซึ่งอาจเกิดได้จาก 2 สาเหตุ คือ 1.มีการทำงานของสมองบางส่วนมากเกินปกติ สมองส่วน Orbitofrontal, Cingulate Cortex, Caudate และ Thalamus หรือ 2.เกิดความผิดปกติของสารเซโรโทนิน (Serotonin) ซึ่งเป็นสารสื่อประสาทที่ควบคุมภาวะอารมณ์ความรู้สึก ส่วนสาเหตุอื่นๆ ที่พบได้อาจเป็นการถ่ายทอดทางพันธุกรรม หรือปัจจัยสภาพแวดล้อมอย่างประสบการณ์เลวร้ายที่พบเจอในชีวิต เช่น ผู้ป่วยอาจเจอเหตุการณ์รุนแรงในวัยเด็ก ถูกทารุณกรรมทั้งทางกาย และทางใจ หรือปัญหาชีวิตที่รุนแรงก็ทำให้เสี่ยงต่อการเป็นโรคนี้ได้เช่นกัน
อาการ “โรคย้ำคิดย้ำทำ” ที่มักเกิดขึ้น
เป็นไปได้ที่ผู้ป่วยโรคย้ำคิดย้ำทำ อาจมีแค่อาการย้ำคิด (Obsession) ซึ่งเป็นแค่ความคิดภายในสมองที่ผุดขึ้นซ้ำๆ ทำให้เกิดความกังวลใจ ไม่สบายใจ และไม่สามารถหยุดคิดได้ มีความคิดวิตกกังวลอยู่ตลอดเวลา และบางครั้งก็เกิดจากการจินตนาการไปเองว่าจะเกิดเรื่องไม่ดีขึ้น
หรืออาจมีอาการย้ำทำ (Compulsion) คือมีการตอบสนองความคิดความกังวลนั้นด้วยการทำสิ่งต่างๆ เพื่อให้ลดความไม่สบายใจ หรือความกลัวนั้นลง ซึ่งเป็นพฤติกรรมที่ทำเพื่อตอบสนองการย้ำคิด เช่น คิดว่ามือสกปรกเลยต้องล้างมือซ้ำๆ ล้างแล้วล้างอีก ส่วนใหญ่จะพบอาการย้ำคิดร่วมกับย้ำทำ โดยพบร้อยละ 80 โดยที่เหลืออีกร้อยละ 20 มีแต่อาการย้ำคิด ซึ่งพฤติกรรมที่มักจะเป็นและสังเกตได้ชัดก็มีดังต่อไปนี้
อาการย้ำคิด
-กลัวความสกปรกมากกว่าปกติ กลัวติดเชื้อโรคจากการหยิบจับหรือสัมผัสสิ่งต่างๆ
-เกิดความไม่สบายใจทันที ถ้าเห็นความไม่เป็นระเบียบ สิ่งของที่จัดไม่เท่ากัน ไม่เรียบร้อย ไม่สมดุล
-วิตกกังวลถึงความปลอดภัยในการใช้ชีวิต เช่น คิดว่าลืมปิดเตาแก๊ส ลืมล็อกประตูหรือเรื่องต่างๆ ในชีวิตประจำวัน
-มีความคิดยึดติดหรือเชื่ออย่างรุนแรงเกี่ยวกับเรื่องศาสนา หรือเรื่องเพศ
อาการย้ำทำ
-ล้างมือบ่อยๆ แบบเกินความจำเป็น หรือทำความสะอาดสิ่งของต่างๆ แบบซ้ำๆ
-ตรวจความเรียบร้อยซ้ำๆ อย่างเช่น การไปปิดแก๊ส ล็อกประตู เดินไปดูแล้วดูอีก เดินเข้าเดินออก
-จัดระเบียบหรือจัดสิ่งของต่างๆ แบบที่มีลักษณะเฉพาะตัว เช่นต้องหันไปทิศทางเดียวกันทั้งหมด
-มักจะต้องทำทุกสิ่งให้ครบตามจำนวนที่ตนเองกำหนดไว้
-ชอบเก็บสะสมสิ่งของมากเกินความจำเป็น
แม้โรคนี้ยังไม่สามารถรักษาให้หายขาดได้ แต่ปัจจุบันมียาที่สามารถช่วยบรรเทา และควบคุมอาการอยู่เช่นกัน รวมถึงการรักษาโดยการบำบัดด้วย ซึ่งการใช้ยานั้น โดยปกติ แพทย์มักใช้ยาในกลุ่มแก้โรคซึมเศร้ากับผู้ป่วยโรคย้ำคิดย้ำทำ ซึ่งก่อนรับยา จำเป็นต้องปรึกษาแพทย์ พูดคุยอย่างละเอียดเสียก่อน
เช็กตัวเองอย่างไรว่าใช่ “โรคย้ำคิดย้ำทำ” หรือไม่
ถ้าไม่แน่ใจว่านิสัยของตัวเองที่ชอบทำอะไรซ้ำๆ คือโรคโอซีดีหรือไม่ ให้ลองพิจารณาว่า หากการย้ำคิดย้ำทำนั้นเริ่มกระทบกับชีวิตประจำวัน สร้างความวิตกกังวล ทำให้เกิดความทุกข์ทรมาน และหยุดคิดไม่ได้ หรืออาจทำให้เกิดผลกระทบทางร่างกาย เช่น พฤติกรรมการกินเปลี่ยนไป หรือล้างมือบ่อยเกินไปจนเริ่มมีปัญหาทางผิวหนัง
และที่สำคัญ อาการย้ำคิดย้ำทำมักจะทำให้ผู้ป่วยต้องเสียเวลาโดยไม่จำเป็นไปกับพฤติกรรมดังกล่าวมากกว่า 1 ชั่วโมงในหนึ่งวันด้วย
ป้องกันตนเองจาก “โรคย้ำคิดย้ำทำ” ได้อย่างไร
เบื้องต้นแนะนำรีบไปพบแพทย์และหาทางรักษา หากจำเป็นต้องรักษาควรมีความอดทนกับการเข้ารับการบำบัดและฝึกตัวเอง การรักษาไม่ควรใจร้อน เพราะอาการของโรคย้ำ คิดย้ำทำ มักจะค่อยๆ ดีขึ้น อาจไม่เร็วอย่างที่คิด แต่จำเป็นต้องบำบัดดูแลเพื่อช่วยลดความรุณแรงของโรคได้
นอกจากนี้ยังมีวิธีการลดความรุนแรงที่สามารถทำเองได้ด้วย เช่น ออกกำลังกายสม่ำเสมอ เลี่ยงสิ่งที่ทำให้เกิดความกลัวนั้นๆ รักษาสุขภาพให้แข็งแรง ทำกิจกรรมที่ผ่อนคลายความเครียด เช่น ดูหนัง ฟังเพลง อ่านหนังสือ
แม้โรคย้ำคิดย้ำทำจะไม่รุนแรงหรืออันตรายถึงชีวิต แต่ก็กระทบถึงการใช้ชีวิตประจำวัน การทำงาน หรือสร้างความรู้สึกรำคาญได้มากทีเดียว อย่างไรก็ตาม ผู้ป่วยโรคย้ำคิดย้ำทำ สามารถเข้ารับการรักษาเพื่อลดความรุนแรงของโรคลงได้ ด้วยการรับประทานยาตามแพทย์สั่ง หรือรับการบำบัดจากนักจิตบำบัด อาการย้ำคิดย้ำทำก็จะทุเลาลงและควบคุมได้
