เมื่อวันที่ 9 ธ.ค.ผศ.นพ.สุรัตน์ ตันประเวช แพทย์เวชปฏิบัติทางประสาทวิทยาที่มีความเชี่ยวชาญพิเศษด้านสมองและความผิดปกติทางประสาทวิทยา ได้โพสต์ข้อความ
หลายคนถาม ซึมเศร้าเกิดจากอะไร รู้ไหม เวลาตอบว่า มันมียีนทางพ้นธุกรรมร่วมด้วย คนก็จะแปลกใจ เฮ้ย จริงเหรอ คิดว่า 100% จากสิ่งแวดล้อม ที่น่าประหลาด และฝืนความรู้สึกคือ ยีนมันมีผลมากเสียด้วย
อจ. เลยมาชวนคุย “พันธุกรรมกับภาวะซึมเศร้า – สมองเราเลือกเกิดไม่ได้จริงหรือ?” เอาแบบนี้นะ ลองนึกดู อยู่ดี ๆ ก็มีคนพูดกับเรา — “อย่าคิดมาก เดี๋ยวก็หาย” หรือ “สู้ ๆ หน่อย เป็นโรคซึมเศร้าเพราะใจเราอ่อนเองหรือเปล่า?”
แต่ถ้าสมองตอบได้…
มันคงอยากพูดเบา ๆ ว่า “อย่าหาว่าผมเถียงนะครับ แต่บางทีมันอยู่ในยีน” ฉัน อ่อนแอ มาแต่กำเนิด หลายปีที่ผ่านมา นักวิจัยได้พยายามหาคำตอบว่า ภาวะซึมเศร้า (Major Depressive Disorder) เกิดจากอะไรแน่? เป็นเพราะชีวิตรอบตัวเครียดเกินไป หรือสมองเรามี “ต้นทุนทางพันธุกรรม” บางอย่างที่ทำให้เราเสี่ยงมากกว่าคนอื่น?
คำตอบสั้น ๆ คือ “ทั้งสองอย่าง”แต่ถ้าให้เน้นที่พันธุกรรมอย่างเดียว หลักฐานทางวิทยาศาสตร์ก็ชี้ชัดว่า ยีนมีบทบาทสำคัญไม่น้อย นะ อาจะ 30-40%
มาดูวิจัย แฝด ปี 2000 Sullivan และคณะได้รวบรวมข้อมูลจากฝาแฝดกว่า 21,000 คู่ ทำ meta-analysis ขนาดใหญ่ ผลลัพธ์ที่ได้บอกว่า…ภาวะซึมเศร้ามีอิทธิพลทางพันธุกรรมประมาณ 37% พูดง่าย ๆ คือ ถ้าฝาแฝดที่มีพันธุกรรมเหมือนกัน (identical twins) คนหนึ่งเป็นซึมเศร้า อีกคนก็มีโอกาสสูงกว่าคนทั่วไปที่จะเป็นเช่นกัน
ทีมนักวิจัยสรุปชัดว่า
“Genetic factors play a substantial role in depression”
หรือแปลอย่างไม่เป็นทางการว่า… “ยีนมีเอี่ยวแน่นอนครับ”มาดู ที่ไม่ใช่แฝดบ้าง เป็นการดู ระดับยีน (GWAS) ปี 2016 Hyde ทำการศึกษาขนาดใหญ่จากข้อมูลของบริษัท 23andMe (อาสาสมัครกว่า 75,000 คน)ผลคือ เจอ 15 ตำแหน่งบนยีน (genetic loci) ที่เกี่ยวข้องกับภาวะซึมเศร้า
และยืนยันว่า…
ภาวะซึมเศร้าเป็น polygenic disorder (ไม่ได้มียีนตัวเดียวที่เป็นต้นเหตุ แต่เป็นยีนหลายตัวรวมกันแบบ “ทีมเวิร์ก” ที่น่าเศร้า)ฟังแล้ว น่าตกใจ แต่ไม่ใช่ว่า ทำอะไรไม่ได้
แม้พันธุกรรมจะมีผล แต่ก็ ไม่ได้แปลว่าเราถูกเขียนโปรแกรมให้ทุกอย่างเกิดขึ้นโดยไม่มีทางเลือก
คิดแบบนี้ครับ…
ยีนก็เหมือน “ต้นทุน” หรือ “จุดเริ่มต้น”
แต่พฤติกรรม การดูแลตัวเอง สิ่งแวดล้อม และการได้รับความช่วยเหลือที่เหมาะสม คือสิ่งที่กำหนด “ทิศทาง” ของชีวิตเรา
ถ้ารู้ตัวว่ามีประวัติคนในครอบครัวเคยเป็นโรคซึมเศร้า นั่นไม่ได้แปลว่าคุณจะต้องเป็นเหมือนกัน
แต่หมายความว่า… คุณควรใส่ใจสุขภาพใจของตัวเองมากขึ้นอีกนิดนะครับ
– อจ สุรัตน์
คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่
