ชุมชนบ้านใน อำเภอศรีราชา จังหวัดชลบุรี คือหนึ่งในพื้นที่ที่ยังคงรักษาวิถีชาวประมงพื้นบ้านไว้ได้อย่างงดงาม ที่นี่ไม่ได้มีเพียงการออกเรือหาปลาตามแบบดั้งเดิม แต่ชาวบ้านต่างผูกพันอยู่กับ “แพหอย” แหล่งทำกินที่หล่อเลี้ยงหลายครอบครัว และทำหน้าที่คล้ายแนวกำแพงธรรมชาติ ช่วยคุ้มครองชายฝั่งและเป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์ทะเลนานาชนิด
หนึ่งในคนสำคัญของชุมชนบ้านในคือ น้าบัติ หรือนายสมชาย แสงมณีโชติ อดีตผู้จัดการการประปาสาขาแหลมฉบัง ผู้คลุกคลีอยู่กับทะเลบ้านเกิดมากว่า 30 ปี และปัจจุบันทำหน้าที่เป็นประธานกลุ่มประมงและเลี้ยงหอยบ้านใน
น้าบัติเล่าว่า “ผมทำประมงมาก่อนครับ พอเห็นว่าแถวโป๊ะมีหอยเลยลองขยับขยาย ทำแพหอยมา 30 กว่าปีแล้ว ทุกวันนี้มีอยู่ประมาณ 18 แพ สำหรับผม ชีวิตประมงมันสนุก เราไม่ได้ทำเพื่อแค่ครอบครัว แต่เราสร้างอาชีพให้คนในชุมชนด้วย ชาวบ้านที่ไม่มีแพ สามารถมาช่วยจับหอย คิดค่าแรงเป็นหลัว แค่ทำตอนเช้ามืดไม่กี่ชั่วโมงก็มีรายได้แล้ว เป็นอาชีพที่ช่วยแบ่งปันกันได้จริงๆ”
แต่แพหอยไม่ได้มีความสำคัญเฉพาะเรื่องเศรษฐกิจเท่านั้น เป็นหัวใจของระบบนิเวศชายฝั่ง หอยที่เกาะตามเชือกและแพ เป็นแหล่งอาหารของปลาเล็ก ปลาใหญ่ เป็นที่หลบคลื่นในช่วงน้ำแรง และยังเป็นที่หลบภัยให้กับสัตว์น้ำวัยอ่อนอีกด้วย แพหอยเลยเปรียบเสมือนกำแพงกันคลื่นธรรมชาติ ที่สัตว์ทะเลสามารถมาอาศัยอยู่ได้
ความพิเศษของหอยแมลงภู่ศรีราชา น้าบัติเล่าว่า “หอยแมลงภู่ศรีราชาขึ้นชื่อเรื่องความหวาน สด ไม่คาว และตัวใหญ่กว่าหลายพื้นที่ เพราะเป็นทะเลเปิด น้ำหมุนเวียนดี ไม่ใช่พื้นที่ดินโคลนข้น จึงทำให้หอยเติบโตได้ดีตามธรรมชาติ อย่างไรก็ตาม ชีวิตชาวประมงยุคนี้กำลังเผชิญความท้าทายใหม่เรื่องการอนุรักษ์ทรัพยากรทะเล
ปัญหาสำคัญคือการใช้ตาอวนผิดขนาด หรือเครื่องมือประมงผิดประเภท ทำให้สัตว์น้ำวัยอ่อนถูกจับขึ้นมาโดยไม่จำเป็น ส่งผลต่อจำนวนพันธุ์ปลาที่ลดลงเรื่อย ๆ ทางกลุ่มประมงบ้านในจึงร่วมกันขับเคลื่อนการอนุรักษ์ผ่าน “ธนาคารปูม้า” เพื่อฟื้นฟูความอุดมสมบูรณ์ของทะเล
โครงการนี้ได้รับการสนับสนุนและความร่วมมือจากหลายภาคส่วนทั้ง สำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.), กรมประมง, มหาวิทยาลัยบูรพา รวมถึงภาคเอกชนอย่าง บริษัท ไทยออยล์ จำกัด (มหาชน) ที่ให้การสนับสนุนงบประมาณ และร่วมทำกิจกรรมด้านการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ ถือเป็นตัวอย่างการทำงานร่วมกันของภาคชุมชน หน่วยงานรัฐ และเอกชน เพื่อสร้างความยั่งยืนและความสวยงามให้กับทะเลของเรา
การดำเนินงานของ ธนาคารปูม้าชุมชนบ้านใน ถือเป็นหนึ่งในมาตรการฟื้นฟูทรัพยากรทางทะเลที่สำคัญของศรีราชา ซึ่งได้รับความร่วมมือจากชาวประมงในพื้นที่อย่างเข้มแข็ง โดยเมื่อชาวประมงพบปูม้าไข่ดำที่ยังอยู่ในวัยขยายพันธุ์ จะไม่นำไปจำหน่าย แต่จะนำมามอบให้กับกลุ่มประมงและเลี้ยงหอยบ้านใน
ทางกลุ่มฯ จะนำปูม้าไข่ดังกล่าวมาเลี้ยงในถังออกซิเจนเพื่อให้ปูมีสภาพสมบูรณ์ ก่อนทำการเขี่ยไข่และเพาะฟักให้ได้ลูกปูจำนวนมากขึ้น จากนั้นจึงนำลูกปูที่แข็งแรงกลับไปปล่อยคืนสู่ทะเล เพื่อเพิ่มปริมาณสัตว์น้ำในทะเลต่อไป
เพื่อสนับสนุนการอนุรักษ์ ทางกลุ่มฯ จะมอบของตอบแทนเล็กๆ น้อยๆ ให้กับชาวประมงในระบบ “แลกคืน” ซึ่งช่วยลดการจับสัตว์น้ำในวัยเจริญพันธุ์ และสร้างแรงจูงใจให้เกิดการใช้เครื่องมือประมงอย่างรับผิดชอบต่อสังคมมากยิ่งขึ้น
ท้ายที่สุด วิถีชีวิตคนทะเลบ้านใน อาจดูเรียบง่าย แต่เปี่ยมด้วยความรับผิดชอบต่อผืนทะเลที่หล่อเลี้ยงทุกชีวิต จากแรงกายและแรงใจของชาวประมง สู่ผลผลิตสดใหม่ที่กลายเป็นอาหารบนโต๊ะของผู้คนมากมาย
และหากพูดถึงความอร่อยของหอยแมลงภู่บ้านใน ชาวประมงยังแนะนำเมนูเด็ดทิ้งท้าย ไม่ว่าจะเป็น หอยแมลงภู่นึ่ง, แกงหอยแมลงภู่ฉู่ฉี่ใบยอ, ต้มยำหอยแมลงภู่, หรือ หอยแมลงภู่คั่วหอมๆ ทั้งหมดนี้คือเสียงจากชาวประมงพื้นบ้านชุมชนบ้านใน และภารกิจรักษาสมดุลระหว่างการทำมาหากินกับการอนุรักษ์ เพื่อให้สมบัติของทะเลศรีราชาคงอยู่กับลูกหลานต่อไป
