สาเหตุของการนอนไม่หลับในผู้สูงอายุ
1. การเปลี่ยนแปลงทางสรีรวิทยา การเสื่อมถอยตามอายุส่งผลให้การควบคุม “วงจรชีวิตตามธรรมชาติ” หรือ “นาฬิกาชีวิต” (circadian rhythm) ของร่างกายแย่ลง ส่งผลให้ความสามารถในการหลับลึกลดลง ทำให้ผู้สูงอายุตื่นกลางดึกง่ายขึ้น และมีระยะเวลาที่ใช้ในการหลับตั้งแต่เริ่มเข้านอนจนถึงช่วงเริ่มหลับจริง ๆ ยาวขึ้น หรือ หลับยากขึ้น
2. โรคประจำตัวทางกาย ผู้สูงอายุส่วนใหญ่มักมีโรคประจำตัวหลายโรค เช่น โรคหัวใจล้มเหลว โรคเบาหวานทำให้มีอาการชาหรือปวดตามปลายประสาทในเวลากลางคืน โรคข้อเสื่อมหรืออาการปวดเรื้อรังที่มักมีอาการปวดในช่วงนอนหลังจากการใช้งานมาตลอดทั้งวัน ภาวะหยุดหายใจขณะหลับทำให้มีการตื่นบ่อย ๆ ในตอนกลางคืน เป็นต้น ซึ่งโรคเหล่านี้อาจรบกวนการนอนหลับทั้งทางตรงและทางอ้อม
3. ปัญหาทางจิตใจและอารมณ์ ผู้สูงอายุที่มีภาวะซึมเศร้า หรือวิตกกังวล มักประสบภาวะนอนไม่หลับในรูปแบบต่างๆ เช่น หลับยาก ตื่นบ่อย หรือตื่นก่อนเวลาปกติ อาการนอนไม่หลับมักเป็นอาการนำ และอาจเป็นปัจจัยเสี่ยงที่นำไปสู่ภาวะซึมเศร้าในอนาคตด้วย
4. ผลข้างเคียงจากยา ผู้สูงอายุจำนวนมากมีการใช้ยาอย่างน้อย 5 ชนิดขึ้นไป โดยยาเหล่านี้อาจมีฤทธิ์ของยาชนิดนั้นเอง ทำให้นอนไม่หลับ หรือเกิดปฏิกิริยายาตีกันระหว่างยาแต่ละชนิด ทำให้รบกวนการนอนมากขึ้นได้ เช่น ยาขับปัสสาวะ (ทำให้ตื่นบ่อยกลางคืน) ยาที่มีผลต่อระบบประสาทส่วนกลาง ได้แก่ ยาต้านอาการซึมเศร้าบางชนิด ยาคอร์ติโคสเตียรอยด์ เป็นต้น
5. ปัจจัยด้านพฤติกรรมและสิ่งแวดล้อม รูปแบบการดำเนินชีวิต เช่น การนอนกลางวันนาน การขาดกิจกรรมทางกาย การดื่มเครื่องดื่มที่มีคาเฟอีนหรือแอลกอฮอล์ก่อนนอน รวมถึงสิ่งแวดล้อมที่ไม่เอื้อต่อการนอน เช่น แสง เสียง หรือเตียงที่ไม่เหมาะสม สามารถเป็นปัจจัยที่รบกวนการนอน
ผลกระทบของภาวะนอนไม่หลับในผู้สูงอายุ
ภาวะนอนไม่หลับที่เป็นเรื้อรังสามารถนำไปสู่ผลเสียหลากหลาย ดังนี้
1. ด้านสุขภาพจิต เพิ่มความเสี่ยงต่อโรคซึมเศร้า วิตกกังวล และภาวการณ์รู้คิดบกพร่อง (cognitive impairment)
2. ด้านสุขภาพกาย การนอนไม่หลับมีความเกี่ยวข้องกับการเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคเรื้อรังต่าง ๆ เช่น โรคหัวใจ โรคความดันโลหิตสูง โรคเบาหวาน โรคหลอดเลือดสมอง และยังเพิ่มความเสี่ยงต่อการหกล้มและภูมิคุ้มกันลดลง
3. ด้านสังคมและคุณภาพชีวิต การขาดพลังงานในระหว่างวัน ทำให้ไม่สามารถทำกิจกรรมทางสังคมหรือกายภาพได้อย่างเต็มที่
4. เพิ่มอัตราการใช้บริการทางการแพทย์ เช่น การพบแพทย์ฉุกเฉิน การนอนโรงพยาบาล และการใช้ยาอย่างไม่จำเป็น
แนวทางการดูแลรักษา
1. การปรับพฤติกรรมและ Cognitive Behavioral Therapy for Insomnia (CBT-I) การใช้ CBT-I เป็นแนวทางที่มีหลักฐานชัดเจนที่สุดในผู้สูงอายุ โดยประกอบด้วย การจำกัดเวลาเข้านอน (sleep restriction) การควบคุมสิ่งเร้า (stimulus control) เทคนิคการผ่อนคลาย (relaxation technique) การปรับความคิดเชิงลบเกี่ยวกับการนอน จากการศึกษาพบว่า CBT-I มีประสิทธิภาพมากกว่ายานอนหลับกลุ่ม benzodiazepine ในระยะยาว และมีผลข้างเคียงน้อย
2. การปรับพฤติกรรมและสิ่งแวดล้อม ได้แก่ จำกัดการนอนกลางวัน การรักษาเวลาการเข้านอนและตื่นนอนอย่างสม่ำเสมอ การหลีกเลี่ยงเครื่องดื่มคาเฟอีน แอลกอฮอล์ และนิโคติน การทำกิจกรรมทางกายให้มากขึ้นในช่วงกลางวัน การปรับสภาพห้องนอนให้ เงียบ มืด อากาศถ่ายเทเวลานอน เป็นต้น
3. การใช้ยาช่วยในการนอนหลับภายใต้คำแนะนำของแพทย์ โดยทั่วไป แนะนำให้หลีกเลี่ยงการใช้ยานอนหลับในผู้สูงอายุ แต่ในบางกรณีที่มีอาการรุนแรง โดยเฉพาะเมื่อมีความทุกข์ทรมาน หรือความทรุดโทรมทางร่างกายจากการนอนหลับที่ไม่เพียงพอ หรือในกรณีที่การปรับเปลี่ยนพฤติกรรม หรือการบำบัดด้วยวิธีอื่น ๆ ไม่สามารถแก้ไขปัญหาได้ การใช้ยาอาจเป็นทางเลือกหนึ่งที่จำเป็นต้องพิจารณา แต่ควรใช้ด้วยความระมัดระวัง เนื่องจากความเสี่ยงของผลข้างเคียงมักเพิ่มขึ้นในผู้สูงวัย หลังจากเริ่มการรักษาด้วยยา ควรมีการติดตามอาการและประเมินผล ควรใช้ยารักษาการนอนไม่หลับในระยะเวลาสั้นที่สุดเท่าที่จำเป็น โดยควรพิจารณาหยุดใช้เพื่อป้องกันการเกิดภาวะพึ่งพายา
4. การดูแลแบบสหสาขาวิชาชีพ ควรมีการทำงานร่วมกันของแพทย์ พยาบาล เภสัชกร นักจิตวิทยา และนักกิจกรรมบำบัด เพื่อประเมินองค์รวม และออกแบบแผนการดูแลเฉพาะราย
บทสรุป
ภาวะนอนไม่หลับในผู้สูงอายุเป็นปัญหาที่พบได้บ่อย และมีผลกระทบหลากหลายต่อสุขภาวะและคุณภาพชีวิตของผู้สูงวัย การปรับพฤติกรรม โดยเน้นการใช้ CBT-I เป็นแนวทางหลัก และการใช้ยาเมื่อจำเป็นด้วยความระมัดระวัง การให้ความรู้แก่ครอบครัวและผู้ดูแลเกี่ยวกับพฤติกรรมการนอนที่ดี จะช่วยสนับสนุนการนอนหลับที่มีคุณภาพ และลดภาระทางสุขภาพในระยะยาว
ข้อมูลจาก ผศ.พญ.อรพิชญา ศรีวรรโณภาส สาขาวิชาเวชศาสตร์ผู้สูงอายุ ภาควิชาอายุรศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล และสมาคมโรคเบาหวานแห่งประเทศไทยฯ
นายแพทย์สุรพงศ์ อำพันวงษ์
