การปลูกผักมีแปลงผักหลายชนิดที่ชื่นชอบในบ้าน สร้างสรรค์ได้หลายรูปแบบ และแม้จะมีพื้นที่จำกัดก็ใช่ว่าจะเป็นอุปสรรค์ สามารถดีไซน์สวนผักสวยๆ เพิ่มพื้นที่สีเขียว เติมความสดชื่นให้กับบ้านได้หลายรูปแบบ
การปลูกผักใส่กระถางจัดวางไว้มุมบ้าน หรือปลูกวางเรียงชั้น สวนกระถางแนวตั้งก็เป็นส่วนหนึ่งที่ช่วยประหยัดพื้นที่ มีผักออร์แกนิค ผลผลิตสดใหม่ ปลอดภัยไว้รับประทานต่อเนื่อง และนอกจากผักสลัด ผักสวนครัว ผักใบหลากหลายชนิด ฯลฯ “เห็ด” ก็ได้รับความสนใจนำมาปลูกเพิ่มความหลากหลายให้กับสวนผักในบ้าน
นำเรื่องน่ารู้หลายมิติจาก “เห็ด” ทั้งในด้านอาหารแหล่งโปรตีนคุณภาพ การเพิ่มมูลค่า เทคนิคการเพาะเห็ดสำหรับมือใหม่ที่สนใจปลูกไว้ปรุงอาหาร ชวนเปิดจักรวาลเห็ดที่มากด้วยเรื่องน่าศึกษา โดย อาจารย์ธนัชยา เกณฑ์ขุนทด รองผู้อำนวยการศูนย์วิจัยและบริการวิชาการ อาจารย์ประจำคณะนวัตกรรมเกษตร มหาวิทยาลัยรังสิต ให้ความรู้ในประเด็นนี้ว่า ประโยชน์จากเห็ดมีหลายมิติ ทั้งทางด้านโภชนาการ สรรพคุณทางยา ประโยชน์ทางการแพทย์ เป็นอาหารแห่งอนาคต ฯลฯ ซ่อนความพิเศษไว้ในหลายมิติ
ในด้านโภชนาการ เป็นที่ทราบกันดี เห็ดเป็นแหล่งอาหารที่ให้คุณค่าทางโภชนาการสูง เป็น อาหารแห่งอนาคต ที่มีความเป็นไปได้สูง เนื่องจากเห็ดเป็นแหล่งโปรตีนคุณภาพ ทดแทนโปรตีนจากเนื้อสัตว์ อีกทั้งเห็ดใช้เวลาเพาะปลูกสั้น วงจรชีวิตสั้น เวลาที่เห็ดเจริญให้สารอาหารสำคัญกับร่างกายจะให้ประโยชน์ได้นับแต่ช่วงที่เป็นเส้นใย ที่สำคัญเห็ดใช้พื้นที่เพาะปลูกน้อย บ้านหรือที่อยู่อาศัยที่มีพื้นที่จำกัดก็สามารถปลูกเห็ดได้
“ปัจจุบันที่คำนึงถึงเรื่องความยั่งยืน การปล่อยคาร์บอนทำให้เป็นมลพิษกับสิ่งแวดล้อม สำหรับการเพาะปลูกเห็ด จะปล่อยคาร์บอนออกมาน้อยมาก และในความหลากหลายของเห็ด แต่ละชนิดมีจุดเด่น มีสารสำคัญที่แตกต่างกัน โดยส่วนที่เหมือนกันคือมีโปรตีน มีไขมันต่ำ แคลเลอรี่ต่ำเป็นอาหารเพื่อสุขภาพ ทดแทนเนื้อสัตว์ได้”
อาจารย์ประจำคณะนวัตกรรมเกษตร อาจารย์ธนัชยา อธิบายอีกว่า เห็ดแต่ละชนิดมี texture ไม่เหมือนกัน อย่างที่เคยนำเสนอ เห็ดนางนวลสีชมพู เห็ดนางรมสีทอง ฯลฯ มีสารสำคัญ มีจุดเด่นที่ต่างกัน โดยคณะนวัตกรรมเกษตร มหาวิทยาลัยรังสิต เราเน้นศึกษาวิจัยเห็ดทางการแพทย์ เห็ดเป็นยา อย่างที่ศึกษาวิจัยและมีความก้าวหน้าคือ เห็ดหัวลิง หรือเห็ดยามาบูชิตาเกะ
เห็ดที่นักวิจัยให้ความสำคัญ ด้วยที่เป็นได้ทั้งอาหารและยา เป็นเห็ดที่มีราคา มีประโยชน์เป็นที่ยอมรับ โดยที่ผ่านมามีผลงานของนักศึกษาที่น่าสนใจ ใช้สูตรอาหารที่ช่วยลดต้นทุน ใช้กากกาแฟมาเป็นส่วนผสมในวัสดุเพาะเห็ดซึ่งได้ผลที่ดี ดอกเห็ดมีขนาดใหญ่ สวยสมบูรณ์ รวมถึงศึกษาอิทธิพลแสงแต่ละสีต่อสารสำคัญและปริมาณผลผลิตเห็ดหัวลิง ฯลฯ
“เห็ดชนิดนี้จากที่กล่าวเป็นได้ทั้งอาหารและยา นำมาใช้ในหลายอุตสาหกรรม อีกทั้งในด้านราคา เมื่อเทียบกับเห็ดชนิดอื่นทั่วไปไม่ว่าจะเป็นเห็ดนางฟ้า เห็ดนางรม ฯลฯ มีราคาสูงกว่าจึงมองถึงศักยภาพ การส่งเสริมการปลูก ทั้งนี้เห็ดยามาบูชิตาเกะในการดูแลอาจเพิ่มความละเอียดมากขึ้น ส่วนถ้าจะนำมาปลูกที่บ้านเพื่อ เพิ่มความหลากหลายให้กับแปลกผักที่บ้านก็สามารถปลูกได้”
สำหรับเห็ดชนิดนี้ เป็นเห็ดเมืองหนาวขึ้นอยู่ในที่เย็นๆชื้นๆ ถ้ามีความเย็น แต่ไม่ชื้น เส้นใยเห็ดจะไม่ฟูสวย กระด้าง ในปัจจุบันผู้ผลิตพยายามปรับสภาพให้สามารถเพาะเลี้ยงได้ในสภาพอากาศบ้านเรา โดยมือใหม่ที่สนใจปลูกเห็ด หรือชอบเห็ดชนิดนี้สามารถเลือกหานำมาทดลองปลูกได้
ที่สำคัญต้องควบคุมความชื้น ด้วยที่เห็ดต้องการความชื้นสูง เวลาสเปรย์น้ำต้องระวังไม่ให้โดนดอกเห็ดโดยตรง เห็ดชนิดนี้สามารถเปิดดอกได้ตั้งแต่เห็ดเดินเส้นใยไม่เต็มก้อน หรือเดินเส้นใยมาได้ครึ่งถุงก็สามารถดึงจุกเห็ดออกได้ ต่างจากเห็ดนางฟ้า นางรมที่ต้องรอให้เส้นใยเดินเต็มก้อนเห็ดก่อนฯลฯ และนอกจากงานวิจัยที่มีกับเห็ดชนิดนี้ ยังมีการศึกษาเห็ดชนิดอื่นๆที่มีสรรพคุณทางยา มีประโยชน์ทางการแพทย์
รองผู้อำนวยการศูนย์วิจัยและบริการวิชาการ อาจารย์ประจำคณะนวัตกรรมเกษตร อาจารย์ธนัชยาอธิบายอีกว่า หากย้อนไปในเส้นทางเห็ดจากป่าสู่เมือง มีการศึกษา ปรับสภาพให้เห็ดปลูกเลี้ยงให้ผลผลิตได้เหมือนอยู่ในธรรมชาติอย่างต่อเนื่อง โดยปัจจุบันมีมากมายหลายชนิด อย่างเช่น เห็ดฟาง เห็ดนางฟ้า เห็ดนางรม เห็ดเป๋าฮื้อ ฯลฯ สามารถปลูกได้ในฟาร์ม ปลูกที่บ้าน ปลูกในเมือง สร้างอาชีพและรายได้ให้กับผู้ปลูก แต่ก็มีบางชนิดที่ยังไม่สามารถปลูกได้เหมือนที่มีอยู่ในธรรมชาติ แม้จะสามารถแยกเชื้อได้ก็ตาม
“การปลูกเพาะเห็ดที่บ้าน ปลูกไว้รับประทานเอง นอกจากจะได้ผลผลิตสดใหม่ มีแหล่งอาหารคุณภาพอยู่ที่บ้าน การปลูกผัก ปลูกเห็ดยังช่วยให้ความผ่อนคลาย เป็นกิจกรรมยามว่างที่มีคุณภาพ อีกทั้งการสังเกตการเติบโตจากเส้นใยในขวด ในก้อนเห็ดเปลี่ยนมาเป็นดอกเห็ด เป็นเมนูอาหารที่หลากหลาย ยังเชื่อมการเรียนรู้หลากหลายมิติ ทั้ง สร้างความสนุกตื่นเต้นให้กับเด็กๆ เป็นกิจกรรมในบ้านที่ส่งเสริมความสัมพันธ์ครอบครัวได้เป็นอย่างดี”
เห็ดหลายชนิด จากที่กล่าว สามารถนำมาปลูกสร้างมินิฟาร์มเห็ดที่บ้านได้ อย่าง เห็ดนางนวลสีชมพู เห็ดนางรมสีทอง ก็ปลูกได้ง่าย ไม่ยุ่งยาก ดอกเห็ดมีสีสันสวย สามารถนำมาจัดกระเช้าจัดตะกร้าเห็ดสุขภาพ นำสีสวยของเห็ดแซมกับสีเทาของเห็ดนางรมเทา สีขาวนวลของเห็ดชนิดอื่นๆ โดยเห็ดทั้งสองชนิดนี้ให้รสสัมผัสที่เป็นเอกลักษณ์ ให้ประโยชน์ทางโภชนาการ ดีต่อระบบทางเดินอาหาร
ส่วนการปลูกเห็ดในบ้าน ปลูกไว้เพื่อนำมาปรุงอาหารเพิ่มโปรตีน ทั้งได้กินเห็ดสดใหม่ อาจารย์ธนัชยาให้มุมมอง แนะนำทิ้งท้ายอีกว่า การปลูกเห็ดในปัจจุบันไม่ว่าจะเป็นในรูปแบบฟาร์มก็มีความสะดวก มีเทคโนโลยีช่วยควบคุมผลผลิต ส่วนถ้าปลูกที่บ้าน สร้างมินิฟาร์มเห็ดเพื่อมีผลผลิตอย่างต่อเนื่อง หากพื้นที่มีไม่มากจากที่กล่าว สามารถดีไซน์พื้นที่ปลูก เพื่อให้มีผลผลิตหมุนเวียน และปัจจุบันก็มีชุดเห็ด ก้อนเห็ดสำเร็จรูปพร้อมให้นำไปเพาะ
“การเพาะเห็ด ต้องมีความเข้าใจ ควรทำความรู้จักกับเห็ดก่อนในเบื้องต้น หากต้องการให้มีผลผลิตต่อเนื่อง อาจค่อยๆทยอยเปิดดอก เปิดไม่พร้อมกัน ระหว่างเส้นทางต้องหมั่นสเปรย์น้ำ ควบคุมแสง ความชื้นให้เหมาะสม อย่างเห็ดในกลุ่มร้อนชื้นต้องสเปรย์น้ำเช้าเย็น เห็ดก็จะออกดอกให้เก็บได้เรื่อยๆ
ส่วนชนิดเห็ดที่เลือกนำมาปลูกก็แล้วแต่ความชอบ สามารถปลูกหลายชนิดในชั้นวางเห็ดร่วมกันได้ โดยเป็นเห็ดในกลุ่มเดียวกัน อย่าง เย็นชื้น ร้อนชื้น เลือกปลูกไว้มุมหนึ่งมุมใดของบ้าน ซ้อนเรียงกันเป็นแนวตั้งก็ช่วยให้ประหยัดพื้นที่”
หลังจากเปิดดอก ผลผลิตแรกจะอยู่ที่ห้าถึงเจ็ดวันจะเริ่มออกและจะออกดอกพร้อมๆกัน แต่หลังจากนั้นจะทยอยออกและห่างออกไป เพราะอาหารของเห็ดจะหมดลงเรื่อยๆ เห็ดหน้าแรกจะได้เห็ดที่อวบสวยสมบูรณ์ แต่ในรอบต่อมาจะออกช้าออกไปสองถึงสามวันจึงต้องการวางแผนการปลูกให้เหมาะสม เพื่อให้มีผลผลิตอย่างต่อเนื่อง
ส่วนเมื่อเห็ดหมดรุ่นไม่ให้ผลผลิตแล้ว ก้อนเห็ดที่เหลืออยู่นำออกจากถุงพลาสติก นำออกผึ่งตากให้แห้งแล้วนำไปผสมกับดินปลูกต้นไม้ นำกลับมาใช้ประโยชน์ได้อีก เป็นส่วนหนึ่งที่บอกเล่าเรื่องราวจาก “เห็ด” อาหารธรรมชาติที่สร้างสุขภาพและความยั่งยืน แหล่งอาหารโปรตีนคุณภาพใกล้ตัว
พงษ์พรรณ บุญเลิศ
