เมืองบางขลังเป็นชุมชนโบราณอยู่ในพื้นที่ อ.สวรรคโลก จ.สุโขทัย ถือกำเนิดร่วมสมัยกับเมืองเก่าสุโขทัยและศรีสัชนาลัย ตามหลักศิลาจารึกหลักที่ 2 วัดศรีชุม ด้านที่ 1 สรุปได้ว่า พ่อขุนบางกลางหาวและพ่อขุนผาเมืองยกทัพมารวมพลกันที่เมืองบางขลัง ฝึกกำลังพลและเกณฑ์นักรบจากเมืองบางขลัง เข้าตีเมืองสุโขทัยคืนจากขอมสบาดโขลญลำพง แล้วสถาปนาพ่อขุนบางกลางหาวเป็นพ่อขุนศรีอินทราทิตย์ ปฐมกษัตริย์แห่งกรุงสุโขทัย
นอกจากนี้เมืองบางขลังยังเป็นศูนย์กลางของความสัมพันธ์ระหว่างอาณาจักรสุโขทัยและอาณาจักรล้านนา มีหลักฐานว่า ในปี พ.ศ. 1913 มีพระภิกษุจากเมืองเชลียงนำพระธาตุที่ฝังใต้กอดอกเข็มที่เมืองบางขลังไปถวายพระเจ้ากือนา พระองค์ได้นำพระธาตุไปประดิษฐานไว้ที่วัดสวนดอกและวัดพระธาตุดอยสุเทพ จ.เชียงใหม่
อีกทั้งยังมีความสำคัญและคุณค่าทางประวัติศาสตร์ โบราณคดี มีโบราณสถาน ปูชนียสถานต่างๆ บนเส้นทางโบราณที่เรียกกันว่า “ถนนพระร่วง” หรือ “ท่อปู่พญาร่วง”
สังคมเริ่มให้ความสำคัญกับเมืองบางขลัง นับแต่สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จพระราชดำเนินทอดพระเนตรร่องรอยอารยธรรมโบราณเมืองบางขลัง หลังจากนั้นหน่วยงานต่างๆ ที่เกี่ยวข้องทั้งภาครัฐและเอกชน รวมถึงสถาบันการศึกษาในท้องถิ่นได้เข้ามาสานต่อ ดำเนินการจัดกิจกรรมต่างๆ ที่จะนำไปสู่การปลุกเมืองบางขลังให้ตื่นขึ้นมามีชีวิตอีกครั้ง
ชาวบ้านเจ้าของพื้นที่เฝ้ามองการดำเนินกิจกรรมด้วยความสนใจ และได้เข้าร่วมกิจกรรมต่างๆ ตามแต่โอกาส ผลจากการเข้าร่วมทำให้ชาวบ้านเริ่มรับรู้ว่าชุมชนที่ตนเองอาศัยอยู่มีเรื่องราวที่ไม่ธรรมดา ตื่นเต้น สนใจที่จะค้นหา และอยากรู้ถึงอัจฉริยลักษณ์ที่แท้จริงของชุมชน รวมถึงสนใจที่จะรักษาสภาพวิถีชีวิตดั้งเดิมของตนเองให้คงอยู่สืบไป ประกอบกับผลจากการทำประชาคมพบว่า ประชาชนเกิดการตื่นตัว ให้ความสนใจ ร่วมแลกเปลี่ยนความคิดเห็น เพื่อหาแนวทางที่จะศึกษาประวัติความเป็นมาของชุมชน อยากทราบถึงพัฒนาการของวิถีถิ่นชุมชน รวมถึงแนวทางที่จะใช้ประวัติศาสตร์และเรื่องราวของชุมชนสร้างเป็นสินค้าในรูปแบบเส้นทางท่องเที่ยวของชุมชนและภาคี ได้แก่ วัดโบสถ์ โรงเรียนวัดโบสถ์ และเทศบาลตำบลเมืองบางขลัง ร่วมกันพัฒนาการท่องเที่ยวของชุมชนด้วยกระบวนการงานวิจัยเพื่อท้องถิ่น ที่ใช้ฐานประวัติศาสตร์ และวิถีวัฒนธรรมชุมชนเป็นตัวเชื่อมร้อยคนในชุมชนและภาคีให้มาร่วมกันทำงานวิจัย เรื่อง “การศึกษาอัจฉริยลักษณ์ชุมชนโบราณเมืองบางขลัง เพื่อพัฒนาเส้นทางท่องเที่ยวโดยการมีส่วนร่วมของชุมชนและ เทศบาลตำบลเมืองบางขลัง” ระยะเวลาทำวิจัย 18 เดือน (1 ธันวาคม 2554 – 30 พฤษภาคม 2556) ได้รับการสนับสนุนงบประมาณจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) สามแสนบาท ภายใต้การดูแลของ ผศ.ดร.ชุลีรัตน์ จันทร์เชื้อ จาก ม.ราชภัฏพิบูลสงครามและคณะ
ผลที่ได้รับ ชุมชน เทศบาลตำบลเมืองบางขลัง สถาบันศาสนา และภาคีอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องได้เรียนรู้การมีส่วนร่วมในการพัฒนาการท่องเที่ยวของชุมชนเมืองบางขลัง, ประวัติศาสตร์เมืองบางขลังได้รับการยอมรับและเผยแพร่ รวมถึงสืบทอดให้อนุชนรุ่นหลังได้ศึกษาเรียนรู้ โดยผู้อาวุโสมาเล่าสู่คนในชุมชน สร้างระบบความสัมพันธ์ในระดับกลุ่มผู้อาวุโส และความสัมพันธ์กับคนต่างวัยที่มาร่วมเรียนรู้ประวัติศาสตร์, ชุมชนได้รับการพัฒนาขีดความสามารถ และการพัฒนาการจัดการท่องเที่ยวโดยชุมชนที่ดำเนินการร่วมกันระหว่างชุมชนกับ เทศบาลฯ, สามารถใช้ประวัติศาสตร์เป็นเครื่องมือในการก้าวเดินไปข้างหน้าอย่างมีพลัง
เพื่อให้ตระหนักว่า “สุโขทัย”ไม่ใช่มีแค่เมืองเก่าสุโขทัย และเมืองเก่าศรีสัชนาลัย แต่ยังมีเมืองบางขลังที่เกิดร่วมสมัยเดียวกัน เมืองที่ได้รับอนุญาตจากกรมศิลปากรจัดสร้างพระบรมราชานุสาวรีย์พ่อขุนศรีอินทราทิตย์และพ่อขุนผาเมืองประดิษฐานคู่กัน
จังหวัดสุโขทัย โดยนายนพฤทธิ์ ศิริโกศล ผู้ว่าราชการจังหวัดสุโขทัย ร่วมกับวัฒนธรรมจังหวัดสุโขทัย เทศบาลตำบลเมืองบางขลัง พระครูพิพัฒน์สุตากร เจ้าอาวาสวัดโบสถ์ ขอเชิญทุกท่านร่วมเปิดประวัติศาสตร์หน้าใหม่แห่งกรุงสุโขทัย ร่วมค้นหาคำตอบถึงความสำคัญของเมืองบางขลัง ความสัมพันธ์ของสองพ่อขุนและการเป็นจุดกำเนิดประเทศไทยในวันอนุรักษ์มรดกไทย “เสน่ห์บางขลัง เที่ยว เรียนรู้ ฟื้นฟู เมืองบางขลัง” ในวันที่ 28-29 เมษายน 2569 ณ โบราณสถานวัดโบสถ์เมืองบางขลัง ตั้งแต่เวลา 16.00 น. เป็นต้นไป ร่วมสักการะพระบรมรูปอนุสาวรีย์พ่อขุนศรีอินทราทิตย์ และพ่อขุนผาเมือง ชมการแสดงเทิดพระเกียรติ “นิทรรศการภาพวาดฝีพระหัตถ์” “นิทรรศการศิลป์สะท้อนบางขลัง” “กิจกรรมWork shopบางขลัง” พร้อมด้วยการแสดงศิลปวัฒนธรรมพื้นบ้าน การแสดงลิเก การแสดงกระบี่กระบอง ฟันดาบ การแสดงโขน ชมระบำวัฒนธรรมท้องถิ่นและการแสดงของนักแสดงในพื้นที่มากมาย อิ่มอร่อยชิมช้อปอาหารของดีพื้นถิ่นที่บางขลัง อาหารรสชาติที่หายไป อาหารหลากรสมากมาย ชมกิจกรรมเสวนา “บางขลังสู่วันพรุ่งนี้” โดยพระครูพิพัฒน์สุตากร แพทย์หญิงคุณหญิงพรทิพย์ โรจนสุนันท์ ศาสตราจารย์ดร.ชัยยงค์ พรหมวงศ์ และนายธงชัย คงสนิท ผู้ดำเนินรายการ ดื่มด่ำบรรยากาศไปกับการชมแสงสียามค่ำคืนของเมืองบางขลังสุโขทัย
