ส้มเขียวหวาน ต้นเป็นพุ่มใหญ่ สูงประมาณ 2-8 เมตร แน่นทึบ กิ่งที่แตกใหม่สีเขียวและเนื้อไม้อ่อน กิ่งและใบห้อยลง ต้นไม่มีหนาม เปลือกต้นเมื่อมีอายุมากขึ้นจะเป็นสีน้ำตาลอ่อน ใบแยกเป็น 2 ส่วน คือแผ่นใบ และก้านใบ เป็นใบเดี่ยวรูปไข่ค่อนข้างยาว ผิวหลังใบสีเขียวเข้ม ออกดำเป็นมัน ใต้ใบมีสีเขียวอ่อน ขอบใบเรียบ และมีต่อมน้ำมันกระจายอยู่เต็มทั้งใบ ดอกเป็นดอกสมบูรณ์เพศ กลีบดอกสีขาว และมีต่อมน้ำมันกระจายอยู่ทั่วไป ผลทรงกลมแป้น ไม่มีจุก เปลือกเรียบ มีสีเขียว หรือเหลืองส้ม แล้วแต่พันธุ์
ขนาดของผลโดยประมาณมีเส้นผ่าศูนย์กลาง 7 ซม. ด้านก้นผลเรียบถึงเว้าเล็กน้อย ด้านขั้วผลมน เปลือกอ่อนบาง ปอกง่าย กลีบแยกออกจากกันได้ง่าย จำนวน 10-12 กลีบ ผนังกลีบบาง มีรกน้อย ตัวกุ้งหรือเนื้อที่เกาะกันเป็นกลีบมีขนาดสั้น ฉ่ำน้ำ เนื้อสีส้ม มีกลิ่นหอมแรง ส้มเขียวหวานมีรสชาติเปรี้ยวอมหวาน และบางพันธุ์หวาน เมล็ดเล็ก รูปไข่หัวกลับ และ จำนวนเมล็ดมีน้อย แต่ก็อาจพบจนถึง 12 เมล็ดต่อผล ส้มเขียวหวาน จะให้ผลผลิตมากในช่วงเดือนพฤศจิกายนถึงธันวาคม
ส้มเขียวหวาน จัดเป็นผลไม้ที่เป็นที่นิยมอันดับต้นๆ ทั่วโลก โดยสามารถนำมาใช้รับประทานเป็นผลไม้สด หรือ นำมาแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์อาหารอื่นๆ ได้หลายชนิด เช่น น้ำส้มคั้น แยมส้ม ผลไม้กระป๋อง น้ำสลัด หรือ นำมาส้มเขียวหวาน สกัดเป็นอาหารเสริมสุขภาพ
เป็นผลไม้รสเปรี้ยวที่ได้รับความนิยมเนื่องจากมีรสหวานมากกว่าส้มชนิดอื่น ทั้งยังอุดมไปด้วยวิตามินซีและใยอาหาร มีวิตามินและแร่ธาตุอื่น ๆ ที่ดีต่อสุขภาพ เช่น วิตามินบี 1 วิตามินบี 5 วิตามินบี 6 ทองแดง โพแทสเซียม มีสารต้านอนุมูลอิสระ
นอกจากนี้ส้มเขียวหวานยัง ใช้แก้ร้อนในกระหายน้ำ ช่วยย่อยอาหาร แก้หวัด แก้เจ็บคอ แก้ท้องผูก โดยการนำผลสุกของส้มเขียวหวานมารับประทานสด แก้ไอ ขับเสมหะ ขับลม กล่อมตับ แก้ปวดท้อง แก้ผมร่วง แก้จุกแน่นหน้าอก แก้ปวดชายโครง โดยนำเปลือกผลแห้ง 3-10 กรัม มาชงกับน้ำร้อนดื่ม แก้ อาการร้อนใน คอแห้ง กระหายน้ำ ปัสสาวะเหลือง ให้กินส้มครั้งแรก 3-4 ผล หลังจากนั้น 1-2 ผล วันละ 3 ครั้งใช้แก้ฤทธิ์สุรา โดยคั้นน้ำจากส้ม 2 ผล เติมน้ำจนได้ 1 แก้ ใช้ดื่ม ใช้บำรุงน้ำนมในสตรีหลังคลอด โดยใช้เมล็ดส้ม 15 กรัม ทุบให้แหลกต้มกับน้ำแล้วเติมน้ำส้มสายชู 30 กรัม ลงไป กินวันละ 2 ครั้ง เช้าและค่ำเป็นเวลา 3-5 วัน
แก้เจ็บคอ โดยนำเปลือกส้มต้มกับน้ำ ดื่มแทนน้ำ แก้อาการจุกแน่นบริเวณท้องและหน้าอก เนื่องจากอาหารไม่ย่อยโดยใช้ส้ม 1 ผล ล้างให้สะอาดเอาเฉพาะเปลือกเคี้ยวกิน หรือ นำไปตากแห้งแล้วบดเป็นผงกินครั้งละ 1.5 กรัม ใช้ไล่ยุง โดยนำส้มตากแห้ง จุดไฟ ปิดประตูหน้าต่างทิ้งไว้สักครู่
ในตำรายาไทยยังจัดให้ผิวส้มเขียวหวานจัดอยู่ใน “เปลือกส้ม 8 ประการ” ที่ประกอบด้วย ผิวส้มเขียวหวาน ผิวส้มจีน ผิวส้มตรังกาน ผิวส้มซ่า ผิวส้มโอ ผิวมะงั่ว ผิวมะนาว หรือ ผิวส้มโอมือ และผิวมะกรูด มีสรรพคุณ แก้เสมหะโลหะ แก้ลมกองละเอียด กองหยาบ ใช้ปรุงยาหอม แก้ทางลมและตามประกาศ คณะกรรมการแห่งชาติต้านยา ยังปรากฏการณ์ใช้ผิวส้มเขียวหวาน ในยารักษากลุ่มอาการทางระบบไหลเวียนโลหิต
ข้อควรระวังในการกินส้มเขียวหวาน ผู้ใหญ่ที่มีสุขภาพดีอาจไม่จำเป็นต้องจำกัดปริมาณในการรับประทานส้มเขียวหวาน แต่ปริมาณที่แนะนำต่อวัน คือ 100 กรัม/หนึ่งหน่วยบริโภค หรือประมาณวันละ 2-3 ผล แม้ส้มเขียวหวานจะเป็นแหล่งไฟเบอร์และวิตามินซีที่ดีต่อสุขภาพ ช่วยป้องกันการดูดซึมน้ำตาลในร่างกายได้ดี แต่ก็ไม่ควรรับประทานมากเกินไปเพราะอาจทำให้น้ำตาลในเลือดเพิ่มขึ้นได้เช่นกัน
