ระย่อม จัดเป็นไม้พุ่มขนาดเล็กสูงประมาณ 30-70 ซม. จัดเป็นไม้ผลัดใบในช่วงฤดูแล้ง ลำต้นคดงอ เป็นสีน้ำตาลอมเทา เมื่อสะกิดให้เกิดแผลจะมียางสีขาวออกมา รากใต้ดินมีขนาดใหญ่กว่าลำต้น และจะมีรอยแผลใบอยู่ทั่วลำต้น ใบเป็นใบเดี่ยว ใบออกดอกหนาทึบ โดยออกเรียงตรงข้ามกัน หรือ ออกเรียงรอบข้อ โดยจะมีข้อละ 3 ใบ ลักษณะของใบเป็นรูปรี หรือ รูปหอกใหญ่ ขอบใบเรียบปลายใบแหลม โคนใบสอบ ใบกว้างประมาณ 4-8 ซม. และยาวประมาณ 7-20 ซม. แผ่นใบหนา เรียบมันสีเขียวเข้ม
ดอกเป็นช่อที่บริเวณปลายกิ่ง และปลายยอดโดยจะออกเป็นกระจุก ลักษณะคล้ายดอกเข็ม โดยในแต่ละกระจุกจะมีดอกย่อยประมาณ 5-50 ดอก โดยโคนกลีบดอกจะเป็นหลอดสีแดงส่วนกลีบ ดอกเป็นสีขาว มี 5 กลีบ และจะมีกระเปาะเล็กๆ ตรงกลางหลอด ส่วนกลีบเลี้ยงเป็นสีขาวแกมเขียว พอดอกโรยจะเปลี่ยนเป็นสีแดง ผลเป็นผลสดรูปทรงกลม หรือ รูปทรงรี ผิวผลเรียบเป็นมัน มีขนาดประมาณ 1-2 ซม.ผลอ่อนเป็นสีเขียว เมื่อสุกแล้วจะเปลี่ยนเป็นสีม่วงดำ หรือ สีดำ ในผลมีเมล็ด 1 เมล็ด
สรรพคุณของระย่อม รากมีรสขม เป็นยาเย็น มีพิษเล็กน้อย ออกฤทธิ์ต่อตับและหัวใจ มีสรรพคุณช่วยทำให้เจริญอาหาร อยากอาหาร ช่วยบำรุงประสาท กระพี้มีสรรพคุณเป็นยาบำรุงโลหิต ทำให้โลหิตเป็นปกติ ทำให้โลหิตตั้งอยู่ และช่วยแก้โลหิตเป็นพิษ ช่วยฟอกเลือด ทำให้เลือดเย็น รากใช้เป็นยาลดความดันโลหิต ด้วยการใช้รากแห้งในขนาด 200 มิลลิกรัม นำมาป่นให้เป็นผงคลุกกับน้ำผึ้งทำเป็นยาเม็ดรับประทานติดต่อกัน 1-3 อาทิตย์ ต้น รากมีสรรพคุณช่วยลดระดับน้ำตาลในเลือด ช่วยแก้ปวดอาการศีรษะเนื่องจากความดันโลหิตสูง ใช้เป็นยากล่อมประสาท ช่วยทำให้จิตใจสงบ แก้อาการนอนไม่หลับ ช่วยให้นอนหลับ แก้อาการบ้าคลั่ง คลุ้มคลั่งเนื่องจากดีกำเริบและโลหิต
รากมีสรรพคุณเป็นยาขับพิษร้อน ถอนพิษไข้ แก้พิษกาฬ แก้บ้าเพื่อดีและโลหิต ตำรายาไทยจะใช้รากระย่อมเป็นยาแก้ไข้ แก้ไข้หวัดตัวร้อนที่ทำให้มีอาการปวดหัว ต้น, เปลือก, ไส้ รากนำมาต้มกับน้ำดื่มเป็นยาแก้ไข้ป่า ไข้มาลาเรีย ไทฟอยด์ บ้างใช้รากเป็นยาแก้ไข้ชัก แก้โรคเด็กเป็นซางชัก ใช้ต้นเป็นยาแก้ไข้อันทำให้หนาว และใช้ไส้เป็นยาแก้ไข้อันร้ายกาจ เปลือกมีสรรพคุณเป็นยาแก้ไข้พิษ แก้ไข้สันนิบาต ช่วยแก้หืด แก้ลมอัมพฤกษ์
น้ำจากใบ ใช้เป็นยารักษาโรคแก้วตามัว ดอกมีสรรพคุณเป็นยาแก้ตาแดง แก้โรคอันเกิดแต่จักษุ ช่วยแก้อาการจุกเสียด รากใช้เป็นยาแก้บิด แก้ท้องเดิน ท้องเสีย รากนำมาบดให้เป็นผงปั้นเป็นเม็ดหรือคั่วให้กรอบ แล้วนำมาชงหรือต้มกินเป็นยาช่วยย่อยอาหาร ใช้เป็นยาระบายอ่อน ๆ ใช้เป็นยาขับพยาธิ ขับพยาธิในเด็ก พยาธิไส้เดือนกลมของเด็ก ใช้เป็นยาขับระดูของสตรี ช่วยบำรุงความกำหนัด
ข้อควรระวังในการใช้สมุนไพรระย่อม สตรีมีครรภ์หรือให้นมบุตร ห้ามใช้สมุนไพรชนิดนี้[ สมุนไพรชนิดนี้มีพิษเล็กน้อย จึงไม่ควรรับประทานมากเกินกว่าปริมาณที่กำหนด และไม่ควรใช้ติดต่อกันเป็นเวลานานเกินไป เพราะจะทำให้เกิดอาการความดันต่ำและเป็นพิษต่อร่างกายได้
หากมีอาการวิงเวียนศีรษะ หน้ามืด ใจสั่น หรือมีอาการผิดปกติ ให้หยุดใช้ยาทันที อาการเป็นพิษหรือผลข้างเคียงของการใช้ยานี้คือทำให้เกิดการจมูกตันหรือคัดจมูก หายใจไม่ออก หน้าแดง ปากแห้ง คอแห้ง ซึมเศร้า ง่วงนอนบ่อย ทำให้ฝันร้าย หัวใจเต้นไม่เป็นจังหวะ ไม่สบายท้อง อยากอาหารเพิ่มขึ้น ไม่มีเรี่ยวแรง ถ่ายไม่หยุด ดังนั้นจึงควรใช้อย่างระมัดระวังเป็นพิเศษ
