เมื่อวันที่ 12 ส.ค. ผศ.ดร.นพดล กรรณิกา กรรมการนโยบายตำรวจแห่งชาติ (ก.ต.ช.) ผู้แทนภาคประชาชน ประธานคณะอนุกรรมการนโยบายตำรวจแห่งชาติ ด้านการมีส่วนร่วมของประชาชน และอาจารย์ประจำหลักสูตรปริญญาโท วิชานวัตกรรมสันติภาพ คณะรัฐประศาสนศาสตร์ วิทยาลัยเทคโนโลยีสยาม เปิดเผยว่า ช่วงนี้มีคำถามที่คนไทยกำลังถกเถียงกันมากว่า “ถ้าโจรเข้าบ้าน แล้วเจ้าของบ้านยิงโจร ผิดหรือไม่?”
โฆษก ตร. แจงชัด ข้อกฎหมายยิงโจรในบ้าน ย้ำตำรวจสอบสวนไม่ใช่ปรักปรำ
คำถามนี้สำคัญครับ แต่ผมคิดว่ามีคำถามที่ใหญ่กว่านั้น และอาจสำคัญมากกว่าต่อความปลอดภัยของคนไทยทั้งประเทศ ครับ นั่นคือ “เราจะทำอย่างไร ไม่ให้ปืนถูกนำมาใช้จนมีคนต้องเสียชีวิตตั้งแต่แรก?”
นายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรี ได้หยิบเรื่องการควบคุมอาวุธปืนขึ้นมาพูดอย่างจริงจัง ผมเห็นว่านี่เป็นจังหวะสำคัญที่เราควรเข้าถึง สาระสำคัญที่นายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรีอาจจะต้องการสื่อคือ ควรห่างปืนไว้ และเราไม่ควรทำให้สังคมเข้าใจว่า การมีปืน เท่ากับ การมีสิทธิยิงคนได้ แต่ในทางกฎหมายต้องแยกให้ชัดว่า การยิงผู้บุกรุกไม่ได้ผิดทุกกรณีและไม่ได้ถูกทุกกรณี หากเป็นการป้องกันตนเองหรือผู้อื่นจากภยันตรายที่ใกล้จะถึงและพอสมควรแก่เหตุ กฎหมายไทยมีหลักการป้องกันโดยชอบด้วยกฎหมายรองรับ
ผมมองเห็นแบบนี้และขอสนับสนุนการรักษาเจตนารมณ์นโยบายคุมปืนของนายกรัฐมนตรี ขณะเดียวกันก็ไม่กระทบสิทธิในการป้องกันตนเองที่กฎหมายรับรอง ซึ่งผมคิดว่าเป็นจุดสำคัญมากในการสื่อสารนโยบายคุมปืนครั้งนี้ครับ เราควรจะหันหน้ามาช่วยกันต่อยอดนโยบายนี้ให้ไปไกลกว่าและให้มากกว่าการถกเถียงว่า “ยิงโจรในบ้านผิดหรือไม่ผิด” เพราะเรื่องปืนของประเทศไทยใหญ่กว่านั้นมาก
ก่อนอื่นต้องแยก 2 เรื่องออกจากกัน เรื่องแรก คือ สิทธิในการป้องกันตัว กฎหมายไทยไม่ได้บอกว่า เมื่อโจรเข้าบ้านแล้วเจ้าของบ้านยิงจะผิดทุกกรณี ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 68 ยอมรับสิทธิในการป้องกันตนเองหรือผู้อื่น หากกำลังเผชิญภยันตรายที่ผิดกฎหมายและใกล้จะถึง และการป้องกันนั้นพอสมควรแก่เหตุ ดังนั้น ต้องดูข้อเท็จจริงเป็นกรณี ๆ ไป
เรื่องที่สอง คือ การที่รัฐจะอนุญาตให้ประชาชนมีปืนหรือไม่ นี่เป็นคนละคำถามกัน การที่ประชาชนมีสิทธิป้องกันตนเอง ไม่ได้หมายความว่า ทุกคนต้องมีสิทธิได้รับอนุญาตให้มีปืนเพื่อป้องกันตัว
สิงคโปร์เป็นตัวอย่างที่น่าสนใจมาก แนวทางของสิงคโปร์แยกสองเรื่องนี้ค่อนข้างชัด คือ ประชาชนมีสิทธิป้องกันตนเองตามกฎหมาย แต่การยื่นขอมีปืนโดยให้เหตุผลว่า “ต้องการมีไว้เพื่อป้องกันตัว” ไม่ใช่เหตุผลที่ได้รับอนุมัติใบอนุญาตปืน ตรงนี้ทำให้ประเทศไทยน่าจะกลับมาถามคำถามพื้นฐานที่สุดว่า
“รัฐควรอนุญาตให้คนคนหนึ่งมีปืนด้วยเหตุผลอะไร?” นี่คือต้นทางของการควบคุมปืน จากนั้นต้องถามต่อว่า เมื่ออนุญาตแล้ว เราดูแลปืนกระบอกนั้นอย่างไร สมมติวันนี้ นาย ก. ผ่านการตรวจสอบและได้รับอนุญาตให้มีปืนอย่างถูกต้อง เรื่องไม่ควรจบในวันที่ออกใบอนุญาต
รัฐควรรู้ต่อว่า ปืนกระบอกนั้นยังอยู่กับนาย ก. หรือไม่ ถูกเก็บอย่างปลอดภัยหรือไม่ ถูกขายหรือโอนไปให้ใครหรือไม่ สูญหายหรือถูกขโมยหรือไม่ บุคคลอื่นในบ้านสามารถหยิบไปใช้ได้หรือไม่ และหากวันหนึ่งเจ้าของปืนมีพฤติการณ์เสี่ยงร้ายแรง ระบบจะรับรู้และดำเนินการตามกฎหมายได้เร็วเพียงใด
นี่คือสิ่งที่ผมเรียกว่า “การบริหารวงจรชีวิตอาวุธปืน” ไม่ใช่ออกใบอนุญาตแล้วจบ แต่ต้องดูตั้งแต่
ขออนุญาต → ได้ปืน → ครอบครอง → เก็บรักษา → พกพา → โอน → สูญหาย/ถูกขโมย → ใช้ในคดี → สิ้นสุดหรือเพิกถอนสิทธิ
พูดง่าย ๆ คือ ปืนถูกกฎหมาย ต้องรู้ว่าอยู่กับใคร และอยู่ที่ไหน แล้ว “ปืนเถื่อน” ล่ะ? เรื่องนี้ต้องทำอีกทางหนึ่งพร้อมกัน เพราะต่อให้เราจัดระบบปืนถูกกฎหมายดีเพียงใด แต่ถ้าปืนเถื่อนยังซื้อขายกันง่าย ปัญหาก็ไม่จบ ผมจึงเสนอว่า อย่าหยุดเพียงคำว่า “กวาดล้างปืนเถื่อน”
เมื่อจับปืนเถื่อนได้หนึ่งกระบอก ต้องถามต่อทันทีว่า ปืนมาจากไหน? ใครขาย? ใครผลิต? ใครนำเข้า?
ผ่านมือใครบ้าง? เงินไปที่ใคร? และเคยใช้ก่อเหตุอื่นมาก่อนหรือไม่? จับผู้ครอบครองหนึ่งคนไม่ควรเป็นจุดจบ แต่ควรเป็นจุดเริ่มต้นของการสาวไปถึงเครือข่าย
ผมจึงเสนอหลัก “5 ตัดวงจรปืนเถื่อน”
ตัดต้นทาง — ปิดการผลิต ดัดแปลง ประกอบ และนำเข้าผิดกฎหมาย
ตัดตลาด — สาวจากผู้ซื้อไปถึงผู้ขาย ผู้ผลิต ผู้นำเข้า และเครือข่ายการเงิน
ตัดการรั่วไหล — ป้องกันปืนถูกกฎหมายสูญหาย ถูกขโมย หรือหลุดเข้าสู่ตลาดมืด
ตัดวงจรด้วยนิติวิทยาศาสตร์ — ปืนที่พบในคดีต้องตรวจและเชื่อมโยงกับคดีอื่น เพื่อสาวกลับไปถึงต้นทาง
ตัดแรงจูงใจและดึงปืนออกจากสังคม — ใช้มาตรการทางกฎหมายที่เหมาะสมเพื่อดึงปืนผิดกฎหมายออกมา และทำลายของกลางอย่างโปร่งใสตรวจสอบได้
สรุปง่ายที่สุดว่า “ปืนถูกกฎหมาย ต้องรู้ว่าอยู่กับใคร ปืนเถื่อน ต้องรู้ว่ามาจากไหน ปืนที่ใช้ก่อคดี ต้องสาวให้ถึงต้นทาง” แต่ผมคิดว่าแค่นี้ก็ยังไม่พอครับ เราต้องรู้ “ก่อน” ที่เสียงปืนจะดัง ลองคิดดูว่า หลายเหตุการณ์ก่อนจะกลายเป็นความรุนแรง มักมีสัญญาณบางอย่างมาก่อน อาจเป็นการข่มขู่ ความขัดแย้งรุนแรง
การโพสต์ข้อความคุกคาม พฤติการณ์อันตราย การเข้าถึงอาวุธของคนที่ไม่ควรเข้าถึง หรือข้อมูลจากครอบครัว โรงเรียน เพื่อนบ้านและชุมชน
คำถามคือ ใครเห็นสัญญาณเหล่านี้? แจ้งใคร? แจ้งแล้วใครรับผิดชอบ? และรัฐเข้าไปป้องกันได้เร็วเพียงใด? นี่คือเหตุผลที่ผมเสนออีกระบบหนึ่งควบคู่กับการควบคุมปืน คือ “ระบบสัญญาณเตือนก่อนเกิดเหตุ”
ผมอยากให้จำง่าย ๆ เพียง 5 คำ รู้คน — รู้ปืน — รู้ความเสี่ยง — รู้พื้นที่ — รู้สัญญาณ
รู้คน — ใครได้รับอนุญาตให้มีปืน และยังมีคุณสมบัติเหมาะสมตามกฎหมายหรือไม่
รู้ปืน — ปืนอยู่ที่ไหน อยู่กับใคร โอนไปหรือสูญหายหรือไม่
รู้ความเสี่ยง — เมื่อเกิดสัญญาณอันตราย ต้องมีคนประเมินและดำเนินการตามกฎหมาย
รู้พื้นที่ — โรงเรียน โรงพยาบาล ศูนย์การค้า สถานที่ราชการ และพื้นที่เปราะบาง ต้องมีระบบป้องกันที่เหมาะกับความเสี่ยง
รู้สัญญาณ — ครอบครัว โรงเรียน ชุมชน ตำรวจ และฝ่ายปกครอง ต้องสามารถส่งต่อข้อมูลความเสี่ยงได้อย่างรวดเร็วและตรวจสอบได้
ทั้งหมดนี้ต้องอยู่ภายใต้กฎหมาย มีหลักเกณฑ์ชัดเจน และคุ้มครองสิทธิของประชาชน ไม่ใช่เปิดทางให้ใครกล่าวหาใครแล้วรัฐเข้าไปยึดปืนได้ตามอำเภอใจ แล้วเราจะวัดความสำเร็จอย่างไร?
ผมคิดว่า นี่คือจุดที่เราต้องเปลี่ยนวิธีคิดอีกเรื่องหนึ่ง ความสำเร็จของนโยบายปืน ไม่ควรวัดเพียงว่า “ปีนี้ยึดปืนได้กี่กระบอก” เพราะถ้ายึดปืนได้มาก แต่เหตุยิงยังเกิดขึ้น ประชาชนยังเสียชีวิต และปืนเถื่อนยังหาซื้อได้ง่าย เราก็ยังไม่ถึงเป้าหมาย ตัวชี้วัดที่สำคัญกว่าคือ ปืนเถื่อนเข้าสู่ตลาดยากขึ้นหรือไม่ ปืนถูกกฎหมายหลุดออกจากระบบลดลงหรือไม่ สาวถึงเครือข่ายค้าอาวุธได้มากขึ้นหรือไม่ พื้นที่เสี่ยงปลอดภัยขึ้นหรือไม่ รัฐตอบสนองต่อสัญญาณเตือนได้เร็วขึ้นหรือไม่ และที่สำคัญที่สุด — ประชาชนบาดเจ็บและเสียชีวิตจากอาวุธปืนลดลงหรือไม่
เพราะสุดท้ายแล้ว เราไม่ได้คุมปืนเพื่อคุมปืน แต่เราคุมปืน เพื่อคุ้มครองชีวิตของประชาชน
ผมจึงสนับสนุนให้นโยบายควบคุมอาวุธปืนของนายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรี ครับ แต่ต้องเดินต่อให้ครบทั้งระบบ ครับ คือ
จาก “คุมการพก” สู่ “คุมทั้งวงจรชีวิต”
จาก “จับปืนเถื่อน” สู่ “ทำลายเครือข่ายปืนเถื่อน”
จาก “เกิดเหตุแล้วสอบสวน” สู่ “เห็นสัญญาณเสี่ยงแล้วป้องกัน”
และจาก “ยึดปืนให้ได้มากที่สุด” สู่ “ช่วยคุ้มครองชีวิตประชาชนให้ได้มากที่สุด”
เพราะคำถามสุดท้ายของเรื่องนี้ ไม่ควรเป็นเพียงถกเถียงกันว่า “ยิงโจรเข้าบ้านผิดไหม?” แต่ประเทศไทยควรถามคำถามที่ใหญ่กว่านั้นว่า “เราจะสร้างระบบอย่างไร ให้ประชาชนยังมีสิทธิป้องกันตนเองตามกฎหมาย ขณะเดียวกันปืนไปถึงมือคนที่จะใช้ก่อเหตุได้ยากที่สุด และรัฐสามารถมองเห็นอันตรายได้ก่อนที่เสียงปืนจะดัง?”
ถ้าเราทำได้ วันหนึ่งเราอาจไม่ต้องรอให้เกิดความสูญเสียแล้วจึงมาถกเถียงกันว่าใครผิด เพราะเราได้ป้องกันเหตุไว้ก่อนแล้ว รู้ก่อน — เตือนก่อน — ป้องกันก่อน ก่อนเสียงปืนดัง ก่อนมีผู้เสียชีวิต และก่อนอีกหนึ่งครอบครัวต้องสูญเสีย ครับ
